تؤرييش افسانه سي کتابی دده قورقوددا

تؤرييش افسانه سي کتابی دده قورقوددا – گئنيش ياييلميش تورک تؤریيش افسانه سي نين موستثنی يئري واردير.

کتابی دده قورقوددا قورد بير سوي کؤک اولماقلا دؤنه-دؤنه ياد ائديلير. بئله بويلاردان ان ديرليسي "سالور قازان توتساق اولوب اوغلي اوروز چيخارديغي بوي"دور. ياغيلار الينه اسير دوشن قازان خان اؤز نسيل آغاجي نين کئچميشيني اَيه رک بئله بير "آراييش" وئرمگي لازيم بيلير: آزواي قورد انوگي ائرکگينده بير کؤکوم وار، آغجا بکيل تومن قويونونق گزديرمه يه"

ادامه نوشته

داش بابالار، بالباللار

 اوجسوز –بوجاقسيز چؤللرده - کارپاتدان توتموش قازاخيستان،قيرغيزيستان و مونقولوستانا قدر يئربه يئر ياييلميش داش هئيکللر يوز ايللر بويو کيريميشجه دوروب اؤز آراشديريجيلاريني گؤزله ييرديلر. يئرلي خالقلار آراسيندا "داش بابالار" و "بالباللار" کيمي تانينان هئيکللر چوخداندي کي، عاليملرين و سياحتچيلرين ديقتيني جلب ائتميشدي.

ادامه نوشته

اونقونلار (تورک ميفولوگيياسي)

آغاج آنا: آغاج تانريچا 

موختليف لهجه و شيوه لرده آغاج (آغاش، ياغاچ، ييغاچ، ياغاش) آنا اولاراق دا دئييلر. بعضاً ماس آنا ده دئييلير. مونقوللار ايسه مود (مودو، مودو) ائجه اولاراق خاطيرلايارلار. يئرله گؤيو بير-بيرينه باغلايان حيات آغاجي اولو کايين'ي (کيشي تئرئک'ي) قورويار. بعضي تورک طايفالاري آغاجدان توره ديکلرينه اينانارلار. مثلاً بير بويون آدي اولان قيپچاق سؤزو، "آغاج کوووغو" دئمکدير.

ادامه نوشته

"دده قورقود"دا ايسلام  

اوندان باشلاياق کي داستاندا اوغوزلارين هم ظاهيري و هم ده داخيلي پورتره لري اوستاليقلا وئريلميشدير. آما اوغوزلارين نه قاديني نين، نه ده کيشيسي نين نه داخيلي پورتره سينده و نه ده ظاهيري پورتره سينده ايسلام يوخدور. داستاندا بير يئرده ده چادرادان بحث ائديلمير. عکسينه کافير قيزلاري ائله-برلي-بزکلي اوغزوزلارا شراب پايلاييرلار. 

ادامه نوشته

گؤي تانري اينانجي ندير؟

تانريچيليق، تنگريجيليک يا دا گؤي تانري اينانجي، بوتون تورک سويلو خالقلارين قاباقچادان اينانديغي اينامين آديدير. آنيمچيليک، شامانچيليق، توتئمچيليک کيمي اينانچلارين تمه لي همين گؤي تانري اينانجيندان يارانميشدير. 

ادامه نوشته

شامانيزم

شامانيزم (شامانلار طرفيندن "تجروبه"  اولاراق ايفاده ائديلر)، وارليغي بوتون اينسانلارين تاريخينده ائرکن داش دؤورونه و داها دا گئرييه قدر ثوبوت ائديله بيلن، اينيسيياسيون (باشلانيش- يولا سالما) احتيوا ائدن بير وجد و ترانس تئكنيکاسي. 

شامانيزمي ان اوزون مدت دستک اولموش اولان بيرليکلرين آراسيندا هئچ شوبهه سيز تورکلرده واردير. کؤهنه تورک اينانجي تئنگريجيليکده ده هامي / هميشه وار اولموش اولان شامانيزم عنعنه سي، شيمال و اورتا آسييانين بعضي تورک بيرليکلرينده گونوموزه قدر هله داوام ائتديريلمکده دير. اينديکي واختدا بعضي غربليلرين ماراق دويوب تکرار تطبیقه باشلاديقلاري شکلينه ايسه نئو-شامانيزم دئييلير. 

ادامه نوشته

اوغوزنامه

اوغوز تورکلري نين قديم فولکلور نومونه لري کيمي يارانان اوغوزنامه لرين يازييا آلينما تاريخي هارداسا مين ايل اوله گئديب چيخير. بو ميثيلسيز نومونه لر دونيانين ان نوفوذلو کيتابخانالاريندا يئر آلسا دا، ايندييه ده ک چوخ آز اؤيره نيلميشدير. زامانلا شيفاهي خالق ادبياتي نومونه سي کيمي "عؤمرونو" باشا ووران اوغوزنامه لر منسوب اولدوغو خالقين يادداشيندا سيلينمز ايزلر قويموشدور.

ادامه نوشته

تورک خالقلاري آراسيندا ياشايان حايات سونراسي ايله ايلگيلي اينانيشلار  

روح بحثي تورک خالق اينانچلاريندا اوزوني حاياتين هر صفحه سينده حيسس ائتديرير. خالق ايچريکلي اينانچ و اويقولامالار همن - همن هر آلاندا گؤرونور. بيز بو بيلديريميزده دوغوم، ائوليليک و اؤلوم صفحه لري ايله برکت كيمي صوصوصلاردا روح بحثي اوزرينده قيساجا دوروب داها زياده اؤلوم-روح ايليشکيلري ايله ايلگيلي تثبيتلريميز عكس ائتديره جگيز. تورک خالق سوفيزمينده اينسان؛ وجود، روح و نفس دن اولوشموشدور.

ادامه نوشته

گونشه قوربان کسمه مراسيمي

اود چرشنبه سينده هاوالارين ايسينمه سيني آرزولايان اولو بابالاريميز سحر تئزدن گونشه قوربان کسرديلر. داها ائرکن چاغلاردا قوربان، عادتاً، کهر آت اولاردي. بير نفر آتي يئدگينده اوجا بير تپه نين اوستونه قالديراردي. الينده بالتا اولان باشقا بير نفر ايسه آرخادان اونلاري موشايعت ائدردي. 

ادامه نوشته

داوسيزم ندير؟  

تائوئيسم (داويزم يا دا تاوجولوک اولاراق دا خاطيرلانار)، چين ديليندن(پينيين): داوژياو و چين ديليندن: (پينيين): داوژيا ايکي آيري سؤزون تورکجه ده کي  قارشيليغي اولاراق ايستيفاده ائديلمکده دير. داوژياو چين مدنيتينده بير دينه ايشاره ائدرکن، داوژيا ايسه بير فلسفه، دوشونجه مکتبيني ايضاح ائدير. آنجاق ايکيسي ده قايناغيني لائوتسه نين اثري تاو ته جينگدن گؤتورمکده دير. دوشونجه مکتبي اولاراق تائوئيسمين قوروجوسو لائوتزه نين آرديندان زهوانگزي ده بو آخي نين ان اهميتلي نوماينده سيدير. 

ادامه نوشته

آذربايجان ميفلري

آذربايجان ميفلري نين ائووليوسيياسيندان (تكامل نظريه سيندن) دانيشارکن دؤرد فاکتورو – ريتواللار (آيين لر)، کولتچولوق، توتميزم و شامانچيليغي ديقت مرکزيندن کناردا قويماق اولماز.  

ادامه نوشته

سومرلر و قديم آذربايجان  

آذربايجان اراضيسي ساکينلري نين ايکي چاياراسي ايله علاقه لري چوخ قديمدن – نئوليت (دوران نوسنگي) دؤوروندن (ميلاددان اونجه 6-جي و 7-جي مينيلليکلر) باشلاميشدي. «اركئولوژي ماتئرياللار گؤسترير کي، آذربايجان قبيله لري ايله مئسوپوتامييا (بين النهرين) قبيله لري آراسيندا علاقه لر بوتون نئوليت (دوران نوسنگي) دؤورو عرضينده اولموشدور. بئله کي ناخچيوانين بير کولتپه ياشاييش يئري نين قديم مدني طبقه سيندن جنوبي قافقازين خالاف مدنيتي ساکينلري ايله علاقه لرين ايلکين چاغلاريني عکس ائتديرن بويالي خالاف چؤلمکلري تاپيلميشدير.

ادامه نوشته

شامانيزم و قام-شامان ميفلري

شامانليق ائله بير فعاليت و دوشونجه فورماسيدير کي، دونيانين، طبيعتين و وارليقلارين روحلارلا ايداره اولونماسينا، بوتون معنوي عاميللرين ايشيقدان، نوردان کئچمه سينه اساسلانير و اينسانلارين ساغلامليغي نين قورونماسينا، اکولوژي فلاکتلرين قارشيسي نين آلينماسينا يؤنلديلير. شامان حياتداکي جلب ائديجي روللاردان هر بيريني (رسام، شاعير، مئديتاسييا (مراقبه) اوستاسي، رقص و ماهني اوخوماق) اؤزونده داشييا بيلير، اوزاق گؤرنليک و پئيغمبرليگي ايله ياناشي يئني و ايتيريلميش معلوماتلاري الده ائتمگين يوللاريني تاپير، ج.مئتتيوسون سؤزلري ايله دئسک، «داها چوخ ساغلاملاشديرماق، اينسانلارين گوجونو آرتيرماق ساهه سينده «ايختيصاصلاشير».

ادامه نوشته

گؤي تانري اينانجي و اونون دگيشيلمه لري

سون ايللر اهالي نين ديني اينانجلاري ايله باغلي يارانان گرايش لردن بيري ده اسکي تورک اينانج سيستئمينه اولان هوس و نيسگيلدير. و بو ياناشمادا ايکي خطي آييرماق لازيم گلير: صميميتله ياناشمادان و بيلگي سيزليقدان دوغان بير نيسگيل، تانريچيليغي و ديگر اسکي اينانجلاري خيلاصکار ايدئولوگييا، ايسلامي ايسه موحافيظه کار، ترققييه ضيد بير دوشونجه، عرب فئنومئني کيمي تقديم ائتمه يه يؤنه ليك چوخ تهلوکه لي ياناشما.  

ادامه نوشته

ايچ اوغوزلا ديش اوغوزون ساواشي نين سببي

ائپوس بويو ايچ اوغوز و ديش اوغوز آدييلا ايشلنن طايفا بيرليگي نين ميفيک بؤلگو ايله وئريلمه سي (اوچ اوخ و بوز اوخ) گؤسترير کي، «ياغمالانما» عادتيني قازان بي «ايجاد» ائتمه ميشدي، قديم دؤورلرده داها چوخ عؤمرونو آت اوستونده کئچيرن، يورددان يوردا يوروشلر ائدن کؤچري تورکلرين باشچيلاري توپلاديقلاري قنيمتلر ييغيلان چاديري تالان ائتديرمکله، دؤيوشچولريني اؤزلرينه باغلايار، گله جک يوروشلره روحلانديرارديلار. لاکين اوتوراق حياتا کئچندن سونرا اوجاغين، ائوين هر داشي تورک اوچون موقدس ساييلميش و بو حالدا باياندير خانين مجليس چاغيرماسي، هره يه بير ايل عرضينده اؤلکه نين ترققيسي اوچون گؤردويو ايشلره گؤره موکافاتلار وئرمه سي يئني ايداره چيليک اوصولونا کئچيددن خبر وئريردي. 

ادامه نوشته

کيتابي - دده قورقود داستانيندا اوغوز تورکلري نين مسکونلاشديغي اراضيلر

"کيتابي-دده قورقود" آذربايجان تورکلري نين قديم و ائرکن اورتا عصرلر تاريخيني آراشديرماق باخيميندان عوضسيز بير تاريخي منبعدير. داستاندا دده قورقود سؤيلمه لري خالقين ياراتديغي و ياشاتديغي تاريخدير. بو قييمتلي مأخذده کي  تاريخي فاکتلار، حاديثه  و پروسئسلرله تانيش اولدوقجا، ائپوسدا اوغوز تورکلري نين تاريخي جوغرافيياسي، ائلجه ده ايجتيماعي-سياسي قورولوشو حاقيندا گئنيش بيلگيلرين اولدوغونون شاهيدي اولوروق. 

ادامه نوشته

تاريخدن اؤنجه  

دونيادا هله تاريخ يوخ ايدي. تاريخ سني گؤزله ييردي. آنجاق سن آفينا پاللادا کيمي قيلينجلي-قالخانلي دوغولدون.  

هاردان يوروشه باشلاميسان؟  

ايلک يايين هاردا دارتيليب، ايلک اوخون هاردا اويييلداييب؟  

آخي ساري دنيز ساحيليندن آتلانتيکا ساحيللرينه تکين تورپاق هر يئرده سنين کئچميشيني، سنين هونريني اؤرتوب. هئچ يئرده تورپاغا توخونماق اولمور. هر قاريش يئردن سنين قيلينجين، سنين غضبين چيخير.  

ادامه نوشته

"ساري گلين" اينسان دئييلميش

ساچين اوجون هؤرمزلر، گولو سولو درمزلر، ساري گلين…

بو سئودا نه سئودادير، سني منه وئرمزلر… نئينيم آمان، آمان… ساري گلين…

چوخلاري ائله ايلک سطيردن نه دئيه جگيمي، ندن دانيشاجاغيمي آنلاديلار. بلي، بو يازيمدا آذربايجانين قديم و اسرارنگيز خالق ماهنيسي "ساري گلين"دن بحث ائدجم. او نغمه دن کي، ميليونلارين يادداشيندان يوز ايللر، بلکه ده مين ايلر اؤنجه دن بو گونه قدر آخا بيليب، يول تاپا بيليب.

ادامه نوشته

ميفولوگييا ندير؟ ميفولوگييا حاقيندا

1. ميفلري، دوغوشلاريني، معنالاريني شرح ائدن، آراشديران علم.

2. بير خالقا، بير دينه، خوصوصيله يونان و لاتين سيويليزاسيياسينا (تمدن) عايد ميفلرين، افسانه لرين بوتونو.

ميفلر عوموميتله يالنيز افسانه يا دا حئکايه اولاراق گؤرولسه ده، گئرچئک ديشي و مئتافيزيکسئل ايستيقامتلري نين يانيندا، يازيلديقلاري تاريخين اينانيش سيستئميني تعريفلرلر. ميفلر کؤهنه اينانيش سيستئملري، اورتايا چيخديقلاري دؤورون (و يا دؤورلرين) سوسيولوژي (جامعه شناسي)، ديل علمي و صنعتسال قورولوشو حاقيندا بؤيوک معلوماتلار تقديم ائدرلر. بو سببلرله ميفلر و ميفولوگييا، تاريخي آنلاماق مؤوضوسوندا بؤيوک بير اهميته ماليکدير.

ادامه نوشته

"کيتابي-دده قورقود"دا قوهوملوق بيلديرن سؤزلر

افسانوي تورک آبيده سي اولان "کيتابي-دده قورقود" ائپوسوندا قوهوملوق موناسيبتلري بيلديرن سؤزلره راست گلينير و سؤزلر لئکسيکانين قديم قاتلارينا عايد ائديليب، ديلين لوغت فوندونا داخيل ائديلير. عاييله-نيکاح قوهوملوغوندان بحث ائدرکن، اونون اينکيشافي قان و نيکاح قوهوملوغونا ايستيناد ائديلير. بو تئرمينلر قوهوملوق بيلديرمکله ياناشي هم ده جينسين گؤستريجيسيدير.

ادامه نوشته

«کيتابي-دده قورقود» دا قادين آدلارينين ائتيمولوژي ايضاحي

«کيتابي-دده قورقود» آذربايجان تورکونون قديم تاريخي، عادت-عنعنه سي، ائتنيک-ائستئتيک گؤروشلري، ميفيک باخيشلاري، بير سؤزله ماددي و معنوي دونياسيني بوتؤو شکيلده عکس ائتديرن ائنسيکلوپئديک (دانشنامه) بير اثردير.  

«کيتابي-دده قورقود» اثرينده آنتروپونيميک (آنتروپونيم: اينسان آدلاريني اينجه له ين علم) واحيدلر يارانما اساسلارينا گؤره ايگيدليک، شؤهرتليک، گؤزلليک، ديني ميفولوژي و ديگر مضمونلو آدلاردير.

ادامه نوشته

«کيتابي-دده قورقود» داستانيندا کيشيلره وئريلن لقبلر

19-نجي عصرين بيرينجي ربعوندن، دونيانين مدني ايجتيماعيتينه معلوم اولان گوندن  «دده قورقود کيتابي» هئچ واخت علمين ديقتيندن کناردا قالماييب. حتّی کئچن عصرين 50-جي ايللري نين اوللرينده بو آنا کيتابيميز اؤز وطني آذربايجاندا و بوتؤولوکده سووئت تورکولوگيياسيندا اؤيره نيلمه سي ياساق اولوناندا بئله دونيا ميقياسيندا اونون اؤيره نيلمه سي فاصيله وئرمه دي. 

«کيتابي-دده قورقود» تکجه بديعي تفککوروموزون مؤحتشم آبيده سي دئييل، هم ده آذربايجان تورکلري نين ميفيک، تاريخي، جوغرافي، ائتنوقرافيک، اخلاقي گؤروشلرين ان مؤعتبر قايناغي، آنا ديليميزين ان اولو کيتابيدير. 

ادامه نوشته

يوسيف و ائسفير

بني-ايسرايل يوسيفله آروادي ائسفير گؤزل، صفالي دوزنليکله ساکيت-ساکيت آخان، سويو گون ايشيغيندا آلماز کيمي پارلايان بير چايين ساحيلينده بالاجا، سليقه لي ائولرينده ياشاييرديلار. اونلارين حياتي دا همين او چاي کيمي ساکيتجه آخيب گئديردي. 

قيرخ ايل ايدي کي، يوسيف آللاها عيبادت ائديردي. داشا گيرن کاهين ايبراهيم دئميشدي کي، کيم قيرخ ايل هر گون، هر گئجه آللاها عيبادت ائلسه، آللاه اونون اوچ خواهيشيني يئرينه يئتيرر. يوسيف بير گون ده عيبادتي نين واختيني کئچيرميردي.

ادامه نوشته

„کيتابي دده قورقود " حاقيندا

«کيتابي-دده قورقود» آذربايجان ادبياتي نين چوخ قديم نومونه لريندن بيريدير. بو داستانلارين تخميناً 11-12 نجي عصرلرده قلمه آلينميش اصلینه هله ده تصادوف ائديلمه ميشدير. 15-16 نجي عصرلرده ايسه يئنيدن کؤچورولموش ايکي نوسخه سي علم عالمينه معلومدور. بونلاردان بيري درسدن، ايکينجيسي واتيکان کيتابخاناسيندادير. بيرينجي نوسخه ده بير موقدديمه، اون ايکي بوي ايکينجيده عئيني موقدديمه و بيرينجيده اولان بويلارين آلتيسي واردير. درسدن نوسخه سي هله 19-نجي عصرين 15-جي ايلينده آلمان عاليمي ديتسين وئرديگي معلوماتلا علم عالمينده تانينميشدير. واتيکان نوسخه سي نين فوتو صورتي ايسه 1952-جي ايلده ايتالييا شرقشوناسلاريندان پروف. ائ. روسسي طرفيندن نشر اولونموشدور.

ادامه نوشته

آلپ ار تونقا  

آلپ ار تونقا و اونون حؤکمداري اولدوغو توران دؤولتي حاقيندا اولان منبعلرين آزليغيندان و مؤوجود اولان منبعلر ده شيفاهي خالق ادبياتينا و ديني روايتلره اساسلانديغيندان بو مؤوضو اطرافيندا موختليف مولاحيظه لرين يارانماسينا سبب اولوب. لاکين بونا باخماياراق بؤيوک تورک خاقاني آلپ ار تونقانين (اورتا عصر شرق منبعلرينده افراسيياب) کيمليگي زامان باخيميندان بير-بيريندن خئيلي اوزاق اولان ايکي موهوم منبع اساسيندا قيسماً آچيقلانا بيلير.  بونلاردان بيري آذربايجان اراضيسينده فورمالاشميش موقدس کيتاب حساب ائديلن آوئستا، ديگري ايسه تورکوستاندا ياشاميش محمود کاشغارلي نين "ديوان لغات الترك" اثريدير.  

ادامه نوشته

آنا داش افسانه سي  

شکينين اوخود (ايکي معنادا آنلاماق اولار: بيرينجي، «وخوتماق» فعلينين امر فورماسي –«اوخوت»، ايکينجي، «اوخ»-«اود» سؤزلرينين بيرلشمه سي – واختيله اوخون اوجونو يانديريب آتيرديلار) کندي ياخينليغينداکي «قوشون يولو» دئييلن دره ده (اورتا عصر آلاگؤيوت ياشاييش مسکني اطرافيندا) سينه سينه بئشيک سيخميش آناني خاطيرلادان ايري داش پارچاسي واردي.

ادامه نوشته

«کيتابي دده قورقود» شامان آبيده سي کيمي  

آت آغوزلو آروز قوجا

«کيتابي-دده قورقود» داستاني نين اؤزلليکلريندن بيري داستان قهرمانلاري نين خوصوصي ائپيتئتلرله (صفت – لقب) تقديم اولونماسيدير. قهرمانلاري کاراکتئريزه ائدن چالارلار، بنزتمه‌لر داستان ياراديجيلاري‌نين تفککورلري نين محصولو، يوخسا حقيقتاٌ اونلارين گؤسترديگي شجاعتلردير؟
ادامه نوشته

چادير (اوتاق، يورت) ميفيک دونيا مودئلي

گؤي تورک قاملاري نين تصوورونده دونيا يورت (چادير) شکلينده دير. کوسموسداکي (كيهان شناسي) آغ يول (سود يولو، کهکشان) چاديرين تيکيشلري، اولدوزلار ايسه ايشيق اوچون آچيلان دليکلردير. تانريلار هردن چاديري آچيرلار کي، يئره تاماشا ائتسينلر. «کيتابي-دده قورقود» ائپوسونون فيناليندا اوغوز-تورک ائلي نين ايکي قانادي بير-بيرينه عاصي دوشوب ووروشور، نتيجه ده شر مغلوب اولور.

ادامه نوشته

قام-شامان سياحتلري

شامان ميفلرينده روحون اوغورلانيب قاچيريلماسي موتيوي اساس يئر توتور. بيزجه، قديم ناغيل و داستانلاريميزدا سوي آرتيمينا خيدمت ائدن طرفلردن بيري نين - نيشانلي قيزين (کسر حاللاردا شامان تصوورلرينده اولدوغو کيمي فؤوق الطبيعي قووه لر طرفيندن) آپاريلماسي و اوغلان قهرمانين اونو گئري قايتارماق اوچون چيخديغي سفرده مؤعجيزه لرله قارشيلاشماسي همين موتيولرين آنالوقودور.

ادامه نوشته

گونش آتا

آذربايجانليلارين گونش توتولماسي عادتلري ايله اوست-اوسته دوشن بير سؤيله‌مه‌يه گؤره، «گونش وارکن ياغمور ياغارسا دئييکلرين ياورو دوغوردوغونا، شيطانلارين دوگون ياپديغينا اينانيلير». قديم بير تورک اينانجيندا دئييلير کي، «آيين گونشله ارض (یئر) آراسينا گيررک نشرينه مانع اولماسينا کوسوف (گونش توتولماسي) دئنير. آي توتولماسينا دا خوسوف دئنير. اسکي دن گونش توتولونجا بونو آللاهين بير غضبي بيلرک مچیدلره گئدیب، کسه نه قدر عبادت و دعالاردا بولونارلار.

ادامه نوشته