شامانيزم
شامانيزم (شامانلار طرفيندن "تجروبه" اولاراق ايفاده ائديلر)، وارليغي بوتون اينسانلارين تاريخينده ائرکن داش دؤورونه و داها دا گئرييه قدر ثوبوت ائديله بيلن، اينيسيياسيون (باشلانيش- يولا سالما) احتيوا ائدن بير وجد و ترانس تئكنيکاسي.
شامانيزمي ان اوزون مدت دستک اولموش اولان بيرليکلرين آراسيندا هئچ شوبهه سيز تورکلرده واردير. کؤهنه تورک اينانجي تئنگريجيليکده ده هامي / هميشه وار اولموش اولان شامانيزم عنعنه سي، شيمال و اورتا آسييانين بعضي تورک بيرليکلرينده گونوموزه قدر هله داوام ائتديريلمکده دير. اينديکي واختدا بعضي غربليلرين ماراق دويوب تکرار تطبیقه باشلاديقلاري شکلينه ايسه نئو-شامانيزم دئييلير.
عاليملرين فرقلي فيکيرلري
شامانيزمين باشلانغيجدا غربليلر طرفيندن چوخ تانريلي بير دين ظن ائديلمه سينده کي آنا فاکتور، شامانيزم حاقيندا کيفايت قدر معلوماتي اولمايان ايلک قربلي سياحلارين شامانيزم حاقيندا قربه کؤچوردوکلري سطحي معلوماتلاردان قايناقلانميشدير. هر شئيدن اول، آسييا شامانيزمينده تاپينما يوخدور، کي بو دا بير دين اولماديغيني بير اينانج فورماسي اولدوغونو اورتايا قويماقدادير. شامانيزمين تعريفينده علم آداملاري عئيني فيکيرده دئييل، بو هم شامانيزمين ايچينده ساخلاديغي فرقلي ايستيقامت و ائلئمئنتلردن هم ده شامانيزمين چوخ فرقلي جوغرافييالاردا، عئيني تملده آما چوخ فرقلي شکيللرده وار اولماسيندان قايناقلانماقدادير. بؤيوک اکثريتي کؤهنه سووئت علم آداملاري اولان بير سئقمئنت (گروه، دسته) شامانليغي تورکلرين اوريژينال ديني قبول ائدرکن، آرالاريندا ميرچا الياده، ژئان پاول رووخ، و. ژوجه السون، و. بوگوراس، حيکمت داني، عثمان توران، ابراهيم کافئسوغلونون دا اول/تاپيلديغي علم آدامي و يازارلار ايسه شامانليغي بير دين دئييل شيمال آسييا بيرليکلري نين ديني دويغولاريني احتيوا ائدن و او بيري عالم وارليقلارينا حؤکم ائدن بير نؤوع کولت (فرهنگ) اولاراق گؤرمکده ديرلر. "شامان، آنگلوساکسون تئرمينولوژيياسيندا ايضاح ائديلمک ايستنديگي کيمي حکيم-جادوگر اولماديغي کيمي، شوبهه سيز تک شفا وئريجي آدام دا دئييل. سؤزون گونده ليک معناسيندا بير جادوگر دئييل و بو سؤزله تعيين اولونماسي شامانيزمه هئچ بير زامان صاحيب اولماديغي بير خوصوصيت وئرمک باهاسينا اونو اول/تاپيلماماسي لازيم اولان بير يئره اوتورتموشدور… " (ص.63) " ذاتاً شامان، تاماميله حياتا دؤنوک و موثبت حرکتلر رئاللاشديرماق ايسته ين شخصيتييله هئچ بير زامان قورو بؤيويه آلت اولماز و هئچ بير زامان پيسليک ائتمز؛ صاحيب اولدوغو صلاحيتلريني اؤز فردي خيدمتينده و اؤز مودافيعه ائتمه سي مقصدييله بئله ايستيفاده ائتمز. قبيله رئيسي و يا حؤکمدارلارلا آنلاشيلمازليغا دوشدويونده اؤز تاثيريندن فايدالانا بيلر، آنجاق هئچ بير شکيلده گؤرونمز گوجونه موراجيعت ائتمز؛ اونا اعتيراض ائده جک هر هانسي بير گوجو يوخموشجاسينا و حياتيني ايتيرمک باهاسينا ماددي گوجون اؤزونو مغلوب ائت/يئييلمه سينه تاماشاچي قالار." (ص.63) "شامان، گوجونون منشايي ايستر واريثليک ايستر گؤرونمه يه نين هدييه سي اولان بير قابيليت و يا اوزون بير ناشيليق دؤورو يا دا ‘سلاحيت مؤحکمه ايستگي' اولسون، مقصدينه، عوموميتله اينزيوادا و يا ديگر بؤيوک اوستالارين يانيندا رئاللاشديريلان صبيرلي بير يئتيشمه دؤورو کئچيرمه دن چاتماغي اوميد ائده بيلمز. نه اولورسا اولسون، گوجدن ساليجي شکيلده رئاللاشان و نتيجه ده اؤزونو الدن دوشموش حالدا يئره سالاجاق اولان بير تجروبم/تجروبه اوچون بوتون ايمکانلاريني توپلامايا ايشله مه ليدير. کايناتين يوللاريني قطع ائتمه يه چاغيريلان شامان، يولونو ايتيرمه مک اوچون بو يوللاري مومکون اولان ان ياخشي شکيلده تانيماليدير؛ اؤزونو ايزله ين وارليقلارلا داواملي اولاراق قارشي-قارشييا گلمه احتيمالي سببييله اونلارين عنعنه لريني، ديللريني و عادتلريني اؤيرنميش اولماسي لازيمدير؛ موعين هدفلره يؤنلمه سي سببييله بو هدفلره نئجه چاتاجاغيني بيلمه ليدير. گرک کئچديگي يوللاردا، گرک قارشيلاشديغي وارليقلارلا الده ائتمک ايسته ديگي نتيجه لنديرره چاتا بيلمه سي اوچون شامانين اؤزونه فايدالي اولاجاق واسيطه لري تانيمايا احتيياجي واردير. بونلار، يئر اوزونون هر هانسي بير سياحي اوچون سؤز مؤوضوسو اولدوغو کيمي، رئاللاشديريلاجاق ايشه، نظرده توتولان چتينليکلره و هر آدامين اؤزونه خاص ايمکانلارينا باغلي اولاراق سون درجه موختليف اولا بيلرلر." (ص.64)
کؤهنه چاغ و اورتا چاغداکي چوخ مشهور اولان سِحرلردن فرقي، اونلارين فردي اولمالارينا قارشيليق، شامانليغين باشدا اورتا آسييا و شيمال آسييا خالقلاري اولماق اوزره، تونگوزلاردا، موغوللاردا، مانچولاردا، لاپونلاردا، ائسکيمولاردا، ووگوللاردا، اونتيياکلاردا، سامويئدلرده، قافقازلاردا، هينديستاندا، چينده، ژاپونييادا، ايندونئزييادا، مالايزييادا، پولينئزيادا، آوسترالييادا، بؤيوک اوکئانين او بيري آدالاريندا، آلاسکادا، گرؤنلاند و ايسلاندييادا، شيمال آمئريکادا، گويانادا، آمازون بؤلگه سينده و آفريکانين بير چوخ يئرينده (کيچيک آيريليقلار بير طرف) تمل قانونلار دييشمه مک شرطييله آز يا دا چوخ سيخليق / ايزديحام جاماعاتين تاپيلماسيدير. شامانليغين نه واخت اورتايا چيخديغي، نه کيمي دييشيکليکلر کئچيرديگي قطعي اولاراق بيلينمه مکده دير. شامانيزم' ان منشا اولاراق آنائرکيل دؤورده اورتايا چيخديغي تخمين ائديلمکده دير، شامان سؤزجويو اوچون اوچ فرقلي گؤروش قارشييا قويولماقدادير ؛
1-شامان آنلاييشي، هينديستانداکي پالي ديلينده روحلاردان ايلهاملانان آدام معناسيني وئرن "سامانا" سؤزجويوندن تؤره ميشدير، 2-شامان آنلاييشي نين قايناغي، سانسکريتچئده بوداچي راهيب معناسيني وئرن سامانا سؤزجويودور، 3-شامان آنلاييشي، مانچو ديلينده اوينايان توللانان، بير ايش گؤررکن داواملي اولاراق حرکت ائدن معناسينداکي سامان آنلاييشيندان گلير.
رژيونال (منطقه اي) شامانليق فرقلري
سون آراشديرمالار شامانليغين تورکلره خاص اولماييب بوتون آسييايا ياييلديغيني (سامويئدلردن ايندونزييا آدالارينا قدر) گؤسترمکده دير کي، آراشديرماچيلار، آرتيق آمريکا قيرميزي دريليلريني ده شامانيزم داخيلينده اله آلماقداديرلار. نئجه کي ميرچا ائلياده شامانيزم آدلي کيتابيندا آسييانين شامان بيرليکلرينده، آمريکا قيرميزي دريليلرينده و اوکئانا يئرليلرينده سايسيز عونصورون اورتاق اولدوغونو اورتايا قويموشدور.
آوروپا
شامانليک آوروپادا ايلک چاغ دؤورلريندن بري مشهور ايدي و فرقلي تؤتون قبيله لري و فين-بالتيک خالقلاري آراسيندا دمير چاغي بويونچو تطبیق اولونموشدو. خريستيانليغين دوغوشويلا بيرليکده شامانليک يوخ اولماغا اوز توتموش، خوصوصيله شهرلرده اولدوقجا ايتميش و لاکين چؤل سئقمئنتلرده (دسته لرده، گروهلاردا) شامانليقدان قالما عادتلر خريستيان اولان خالقلار آراسيندا ياشاماغا داوام ائتميشدير.
سيبيري
سيبير کلاسيک شامانيزمين آنا وطني قبول ائديلمکده دير. بؤلگه ده کي اورال، آلتاي، پالئوسيبيرلي خالقلار خوصوصيله ده اووچو-ييغيجي قوروپلار موعاصير دؤورلره قدر شامانيستيک تطبیقلرده اول/تاپيلماغا داوام ائتميشلر.
ائسکيمو
شرق سيبيريادان شيمال کانادايا قدر اوزانان گئنيش بير جوغرافييادا ياشايان اسکيمو قوروپلاري نين شامانيست تطبیق و اينانجلارا صاحيب اولدوقلاري يازيلميشدير.
آمازون بؤلگه سي
آمازون ياغيش مئشه لرينده بعضي يئرلي قوروپلاري شامان حرکتلرينده تاپيلماقداديرلار. 20.جي يوزييلدا توکانو شامانليغي نين زنگين سيمووليزمي اوزرينه آلان آراشديرمالاري ائديلميشدير.
آمريکا قاره لري
شيمال و جنوب آمريکا قاره لرينده ياشايان يئرليلرين تک بير اونيوئرسال (عمومي، همگاني) يئرلي آمريکان ديني و يا معنوي سيستئميندن بحث ائديله بيلميه جک جور موختليف اينانجلارا صاحيب اولدوقلاري بيلينمکده دير. بونونلا بيرليکده يئرلي مدنيتلرين عنعنه وي شفاچيلاري، ميستيکلري (عاريفلري)، اوداچيلاري (medicine people) اولماقدا آنجاق اونلار خالقلاري آراسيندا شامان تئرميني يئرينه اؤز يئرلي ديللرينده کي سؤزلرله خاطيرلانماقداديرلار. حاقيندا دانيشيلان روحي ليدرلر تيپيک آسييا شامانليغيندا اولدوغو کيمي قبيله نين قارشيلاشديغي اهميتلي حاديثه لر و يا فردي ناراحاتليقلارا علاج تاپماق اوچون روحلار عالمينه اوچا بيلمکده، ترانس حالينا گيره بيلمکده و آتش و توتوندن فايدالانا بيلمکده ديرلر.
شامانيزمده اينيسيياسيون (باشلانيش، يولا توشمه)
شامانيست اينيسيياسيوندا هر شامان ناميزدي يوخولار، ترانس، روحلارين آد و مشتق لري، شامان تئكنيکالاري، ‘گيزلي ديل' کيمي بعضي مؤوضوعلاردا بير تحصيلدن کئچيريلديکدن سونرا شامان اولا بيلر. آسييا شامانيست اينيسيياسيونلاريندا سيرره چاتما دئييلن "اينيسيياتيک اؤلوم" يا دا "جهننمه ائنيش" تجروبه سي سيبيريا و اورتا آسيياداکي شامانيست تورکلرين (ياقوتلار، آلتايليلار و000) عنعنه لرينه گؤره، حيمايه چي-رهبر روحلار طرفيندن، يئرآلتي دئييلن کنار-عالمده و يا سپيريتوئل (روحاني) گؤي قاتلاريندا رئاللاشديريلار. بو تجروبه، فيزيکي اولاراق، عوموميتله، مئشه، قير، ماغارا کيمي جمعيتدن اوزاق و موقدس ساييلان بير يئرده رئاللاشديريلار. شامان (کام) ناميزدي اولدن حاضيرليق تحصيليني آلميش اولسا دا، سيرره چاتما دئييلن بو تجروبه سي ياشامادان ناميزدين شامانليغي شکيليلشمز. بو تجروبه سي آنجاق لازيم اولان حاضيرليق تحصيليني آلميش شامان ناميزدلري کئچيره بيلر. (حاضيرليق تحصيلي، آنجاق، دالغينليق، اولوب بيتنه ماراقسيزليق، بعضي کئشيکلره توتولما کيمي اؤن ايفاده ائديلر گؤسترن ناميزدلر آراسيندان، بير ايچ چاغيريشي آلميش و ماغارالاردا خبرچي يوخولار گؤروب حيمايه چي-رهبر وارليقلارييلا علاقه يه کئچمه کيمي ايلاهي "سئچيلمه" علامتلري گؤسترميش اولانا وئريلر.) باراباني ترانسا گيرمگي آسانلاشديراجاق بير شکيلده ايستيفاده ائتمه ني اؤيرنميش ناميزد، بعضي آجي وئريجي ايمتاحانلارا طبيعي توتولدوقدان سونرا، اؤلوم تجروبه سيني ياشاماق اوزره، ترانسا گيرر. شامان ناميزدي بير نئچه گون داوام ائدن بو تجروبه بويونجا، روح و بدن باغلاري بوشالميش حالدا ياتار. اينيسيياسيونلارداکي جهننمه ائنيش يا دا ايکينجي دوغوش دئييلن بو فاکتلار شامانيزمده شامان ناميزدي نين بدني نين سيمووليک اولاراق پارچالانماسي صورتييله اورقانلارينا آيريلماسي و سونرا بو پارچالارين بيرلشديريلمه سي و يا اتلريندن سييريلميش سوموکلري نين اتلنمه سييله بدنينه يئنيدن قوووشماسي اولاراق ايشارله نيير. سيرره چاتما دئييلن بو مودت عرضينده، حيمايه چي-رهبر وارليقلاري شامانين روحونا شامانليغي اوچون لازيملي هر شئيي اؤيره درلر. اؤيرتديکلري آراسيندا پئشه سيرلري، "گيزلي ديل"، خسته ليکلرين خوصوصيتلري، ياخشيلاشديريلما يوللاري دا تاپيلار. بو عملياتلار بيتديگينده و هيپنوتيک يوخودان چيخديغيندا، ناميزد اؤزونو بعضي گوجلرله بزنميش و بير خئيلي دييشميش حالدا تاپار. آرتيق يالنيز بدنسل گؤزلرييله دئييل، روحاني گؤزويله (اوره ک گؤزويله) ده گؤره بيلمکده دير
شامانين ترانس تجروبه سي
شامانين بارابان و رقص عونصورلرييله رئاللاشان، اوچوش دئييلن ترانسيندا پوسئسيون (تسلط، تصرف) حالي حاقيندا دانيشيلان دئييل. يعني ترانس حالينداکي شامانين هئچ بير حال و حرکتي ايدراک و ايراده سي خاريجينده دئييل. شامانين ترانسيندا، اؤز باشينا ائتديگي بير شعوور تجروبه سي سؤزکونوسودور. بونونلا بيرليکده شامان، لازيم اولسا بير روح ايله علاقه قورا بيلر. بو، کيميلرينه گؤره، شعوور و شخصيتين ايتمه ديگي موشاهيده ائديلن بير کاهينليکدير. شامانين روحي سفري، تئوزوفيک (عرفاني) تئرمينلرله، آسترال (خيالي) سياحت، آکاشيک اوخومالار، روحلار عالمي نين يوکسک بؤلگه لرينه نوفوذ ائتمه و ديگر روحلارلا علاقه قورما کيمي موختليف ايستيقامتلرده اينکيشاف ائدر. اوستا شامانلارين دمير-پايا اولدوزونا قدر يوکسله بيلديکلري دئييلر. شفاچيليق، گله جگي بيلمه، اوبسئسيونا (وسواس، عقده روحي، مجازاً جن زده) اوغراميش اينسانلاري اوبسدؤرو قوواراق اوبسئسيوندان قورتارما، جوت بدنلنمه (دئدوبلومان: شخصين ايكي آيري يئرده گورونمه سي)، فاسيناتؤرلوک و جادو ياپابيلمه شامانلاردا تئز-تئز راست گلينن قابيليتلردير.
شامانيزمده اوچ عالم
آسييا شامانيزمينده اوچ عالم سؤز مؤوضوسودور: يئر، يئرآلتي، گؤي. لاکين بونلار سيمووليک ايفاده لردير. يئرآلتي تئرميني آسييانين کيمي شامانيست عنعنه لرينده کنار-عالم معناسيندا ايستيفاده ائديلر، کيمي شامانيست عنعنه لرينده ايسه اؤلوم حاديثه سي نين درحال سونرا ياشانيلان قاريشيقليق و ويجداني حسابلاشما دؤورونو ايفاده ائتمک اوزره ايستيفاده ائديلر. بو سببدن، بعضي شامانيست عنعنه لرده يئرآلتي دئييلديگينده، عوموميتله کنار-عالمين تيترشمه سويييه سي کوبود و سيخ موحيطلري سؤز مؤوضوسودور. يئرآلتي دئييمي نين بو معنادا ايستيفاده ائديلديگي شامانيست عنعنه لرده کنار-عالمين دينج موحيطلري ايسه "کؤلگه لر دياري" کيمي باشقا ايفاده لرله ايفاده ائديلمکده دير. ياقوت تورکلري، چوکچيلر و يوکاگيرلر، اينسانين اوچ "جان"ي اولدوغونو قبول ائدرلر. اؤلوم حاديثه سينده بيري مزاردا قالار، بيري "کؤلگه لر دياري"نا ائنر، اوچونجوسو ايسه گؤيه چيخار. اؤلولر، بير مودت سونرا، يئر اوزونده تکرار طبيعت بيلرلر. اويغورلار، اينانديقلاري داواملي اولاراق تکرار دوغولما فاکتينا "سانسايار" آديني وئريرلر.
آسييا شامانيزمينه، خوصوصيله آلتاي، ياقوت و اويغور تورکلري نين عنعنه لرينه گؤره، اينسانلارين ياشاديغي يئر، اؤلولرين کؤچدويو "يئرآلتي" (کنار-عالم) و سپيريتوئل (معنوي، روحاني) معناداکي موقدس گؤيدن عيبارت يارانان اوچ موحيط، مرکزلريندن کئچن، ديرک يا دا پايا دئييلن بير اوخلا بير-بيرينه باغلانارلار. بو عمل "گؤيون گؤبگي" ايله "يئرين گؤبگي" آراسيندا ايشتيراک ائدر. بو آنلاييش آلتاي، ياقوت و اويغور تورکلري نين عنعنه لرينده بئله آچيقلانار: اينسانلارين ياشاديغي يئر، اؤلولرين کؤچدويو "يئرآلتي" (کنار-عالم) و سپيريتوئل (معنوي، روحاني) معناداکي گؤيدن عيبارت يارانان اوچ عالم يا دا موحيط، مرکزلريندن کئچن بير اوخلا بير-بيرينه باغليدير. "يئرين گؤبگي" ايله "گؤيون گؤبگي" آراسينداکي بو اوخون کئچديگي، بو موحيطلرين اورتاسينداکي دليکلر يا دا آچيقليقلار بير نؤوع کئچيددير. شامانلار، "اوچوش" (ترانس تجروبه سي) اسناسيندا بير موحيطدن ديگرينه کئچرکن بو علاقه کئچيدلريندن فايدالانارلار. عئيني شکيلده، اؤلنلر ده کنار-عالمه بو يوللا کؤچرلر. کنار-عالمه گئدن شامانلار اورايا "يئرين ده ليگي" کئچيديندن کئچه رک گئدر، يئنه بو دليکدن يا دا قاپيدان دؤنرلر. "يئرين اوخو" آنلاييشي آلتاي، ياقوت و اويغور عنعنه لري نين يانيندا، باشقيرد، قيرغيز، کالموک، چوکچي، بوريات، سامويئت، کورياک، موغول، تبت، فين، لاپون و ائستونيا عنعنه لرينده ده اولار.
آلتاي، ياقوت و اويغور تورکلري نين عنعنه لرينه گؤره، شامانين "يئرآلتي"نا ائنه بيلمه سي و يا "گؤيلر"ه چيخا بيلمه سي اوچون اول "يئرين اوخو"نا چيخماسي لازيمدير. "يئرآلتي"نا ائنمه سي لازيم اولان آلتاي شاماني "اوچوش" سفرينده اول "دمير داغ"آ (تئمير تايکشا) ديرماشار. يئرين اوخونا چيخماسي ايشده بو سيمووليک "داغ"ي آشيب "يئرين گؤبگي" دئييلن دليکدن گيرمه سييله مومکون اولار. شامان کؤلگه لر دييارينا گئدرکن اولجه "يئرين گؤبگي"نده کي بو دليکدن "يئرين اوخو"نا چاتماق، سونرا دا "يئرالتي"نين جهنمي قيسيميندن کئچمک مجبوريتينده دير. اؤلن کسلر ده بو سفري ائدرلر کي، بو سفرده اؤلونون کئچه بيلمه ديگي تقديرده عذاب چکمه سينين حاقيندا دانيشيلان اولدوغو بير کؤرپويله قارشيلاشيلار.
شيمال و اورتا آسييا شامانيزمينده يئرالتي عالمي 7 و يا 9 قاتليدير. اؤلوم حاديثه سي ايله بدن ترک ائديلديکدن سونرا کيميلري يئرآلتي قاتلارينداکي موحيطلره، کيميلري ايسه گؤي قاتلارينداکي موحيطلره خرجلر. شامان دا، ترانس تجروبه سي اسناسيندا، ائده جگي تطبیقين مقصدي و نؤوعونه گؤره، يا يئرآلتي عالمينه ائنر يا دا گؤيه چيخار. مثلاً، بير خسته ني ياخشيلاشديرماق اوچون گؤيه چيخماسي، لاکين بير اؤلونون روحونا يولداشليق ائتمک، خسته نين روحونو گئري گتيرمک (اؤلمه مه سيني تأمين ائتمک) و يا يئر اوزونو ترک ائتمک ايستمه يه ن اؤلولري ‘کؤلگه لر دييارينا آپارماق اوچون يئرآلتينا ائنر. لاکين هر هانسي بير سببله گؤيه چيخاجاق بير شامانين اول يئرآلتي دئييلن عالمه ائنمه سي لازيمدير. يعني هئچ کيم "يئرآلتي"نا (کنار-عالم) ائنمه دن گؤيه چيخا بيلمز.
كوچوروب،حاضيرلايان: علي دهقاني آذر
دوشونجه، ادبيات و اسطوره دونياسينا يئني بير باخيش آچيسي آختارانلارا خوش گلدينيز دئييب و اونلارين ايش بيرليگين گوزلوروك.