گؤي تانري اينانجي و اونون دگيشيلمه لري
سون ايللر اهالي نين ديني اينانجلاري ايله باغلي يارانان گرايش لردن بيري ده اسکي تورک اينانج سيستئمينه اولان هوس و نيسگيلدير. و بو ياناشمادا ايکي خطي آييرماق لازيم گلير: صميميتله ياناشمادان و بيلگي سيزليقدان دوغان بير نيسگيل، تانريچيليغي و ديگر اسکي اينانجلاري خيلاصکار ايدئولوگييا، ايسلامي ايسه موحافيظه کار، ترققييه ضيد بير دوشونجه، عرب فئنومئني کيمي تقديم ائتمه يه يؤنه ليك چوخ تهلوکه لي ياناشما.
آرتيق شامان دوعالاري نين وصفلري بديعي ادبياتيميزدا يئر آلير، ايدئاللاشديرما جهدلري اولور و ايجتيماعي-سياسي حياتيميزداکي مساله لرين سببيني بوگونوموزده تشککول تاپان آنتي ميللي، آنتي مسلمان جمعيتده يوخ، شامانچيليقدان، تانريچيليقدان اوزاق دوشمه گيميزده آختارما حاللاري دا گؤرونور. آختاريش ياخشيدير، آما ماللا نصرالدين نين ائوده ايتيرديگي اوزويو حَيَطده آختارماسي تيپينده ياناشمالار مباحيثه پرئدمئتي اولا بيلر و اولماليدير.
ندن آيري دوشموشوک؟
شامانلار
بوتون سماوي دينلر، اؤزلوگونده، اصلیندن اوزاقلاشديريلميش بير دينين واريانتلاريدير دئيه بيلريک. ائله بشريت تاريخي اوچون او قدر بؤيوک زامان اولمايان بير نئچه يوز ايلده «انجيل»ده مئيدانا چيخان دييشمه لر، اونلارلا واريانتين يارانماسي، اوردا آللاه حاقدا تصوورلرين نه قدر دييشمه سي بلليدير. بشريته گؤندريلن و اينسان موداخيله سيندن قورونان قرآنيميزدا بوتون ميللتلره، خالقلارا اؤز ديللرينده دانيشان پئيغمبرلر گؤندريلديگي («هر بير ميلتين بير پئيغمبري واردير» (رعد، 7)؛ «اؤز قؤومونون ديلينده گؤندرديک هر پئيغمبري، آيدينلاتسين آيه لري سويداشلارينا» (ابراهيم، 4)، آللاهين ديني نين بير اولدوغو («حق دينينه توت اوزونو، آللاهين فيطرتيله يوغرولو دينه دوغرو. اينسانلاري ياراداندا اونلارين فيطرتيني بو دينله يوغورموش او. آللاهين ديني دييشمزدير. دوغرو يولا بيچيلي بير ديندير بو. فقط اونون بيرليگيني بيلمير اکثر آداملار» روم، 30) وورغولانير.
تورک دؤيوشچوسو
بوتون خالقلارا ايلاهي امر گليب، آللاهين بيرليگي، دونيا و آخيرت حاقدا بيليکلر گؤندريليب. آما ايسلام ايستيثنا اولماقلا، بوتون حاللاردا اينسان موداخيله سي بو دينلري اصلیندن اوزاقلاشديريب. و دئمک اولار کي، بوتون حاللاردا آللاه حاقدا وئريلن معلوماتا ايکي ايستيقامتده ساختالاشديريرليب –يا اونا شريک(لر) قوشولوب، يا دا آنتروپومورفيزمه (اينسانلاشديرمايا) معروض قاليب. يهوديلر اوزئييري آللاهين اوغلو آدلانديريب، خريستيانلار عيساني. زرتوشتيليکده عالي ياراديجي کيمي گؤتورولن ائروانين ايکي اوغلونون اولدوغو دئييلير: هورموز، اهريمن. معلومدور کي، ايسلامدان اؤنجه تورکلرين تانريچيليق آدلانديريلان اينانجي اولوب. بو اينانجي عکس ائتديرن هئچ بير يازيلي کيتاب قالماديغيندان، اونون ايزلريني اورخون-يئنيسئي کيتابه لريندکي متنلردن و تورک ميفولوگيياسيندان آلماقلا بعضي نوانسلارلا موقاييسه آپارا بيلريک. بيز اولجه تانريچيليقدا اصل ديندن قالديغيني گومان ائتديگيميز بعضي جهتلره ديقت يؤنلتمک ايسترديک.
گؤي تانري اينانجي
اورخون-يئنيسئي کيتابه لرينده آللاه کيمي نظرده توتولان گؤي تانري بوتون اينسانلاري يارادان و هم ده اونلارا واخت قويان (ياشاييش مدتي)، دونيادا هر شئيي اؤز نظارتينده ساخلايان الاهي گوج کيمي گؤتورولوب. قرآندا آللاهين وئرديگي گوجله، سايجا آز اولانلارين ياغيلارا قاليب گلمه سي حاقدا آيه لر وار. حتّی «فيل» سوره سينده ابابيل قوشلاري نين فيللرين اوزرينه داشلار ياغديرماسيندان، نتيجه ده دوشمنين محو ائديلمه سيندن دانيشيلير. رونيک آبيده لرده ده بئله مقاملارا راست گليريک. «تانري گوج وئرديگي اوچون آتام خاقانين قوشونو قورد تک ايميش، ياغيسي قويون تک ايميش» (کولتيگين آبيده سي، شرق طرف، سطير 12). و يا: «تانري يار اولدوغو اوچون ائليني ائلسيزلشديرميش، خاقانليني خاقانسيزلاشديرميش، ياغيني تابع ائلميش، ديزليني چؤکدورموش، باشليني سجده ائتديرميش». آللاهدان باشقا هئچ کسده قدرت و قووتين اولماماسي، بوتون غلبه و مغلوبيتلرين، اوغور و اوغورسوزلوقلارين آللاهين ايراده سي ايله اولدوغونا ايشاره: «تورک اوغوز بيگلري، خالقي، ائشيدين: اوستده تانري ازمسه، آلتدا يئر دلينمه سه ، تورک خالقيني، ائليني، قانونونو کيم داغيدار؟» (کولتيگين، شرق طرف، 22). قرآندا دا هر بير خالقين يالنيز اؤز يولوندان ساپديغي حالدا آللاهين غضبينه معروض قالماسي، «ضاليم قؤومو آللاهين دوغرو يولا چکمه مه سي» حاقدا آيه وار.
قرآندا کايناتي، بوتون اينسانلاري آللاهين ياراتديغي و هر بير کسين، حتّی بيتکي نين بئله طالعيي نين، يارپاغين دوشمه سي نين بئله اونون نظارتي آلتيندا اولدوغو دئييلير. رونيک آبيده لرده ده خئيرين و شرين تانريدان گلمه سي، بوتون مساله لرده تانرييا توکول اينانجي نين اولدوغونو گؤروروک: «اينسان اؤولادي هاميسي يارانيب کي، گؤي طرفيندن قويولموش واختدا اؤلسون» («بيلگه خاقان» آبيده سي). و يا: «کيچيک قارداشيم کولتيگين هلاک اولدو. دوشوندوم. گؤرن گؤزوم گؤرمز تک، بيلن بيليگيم بيلمز تک اولدو. اؤزوم دوشوندوم: «بختي تانري يازار، اينسان اؤولادي نين هاميسي اؤلوملو يارانميش» (کولتيگين، شيمال طرف، 10-جو سطير). اؤلومدن سونراکي حيات، يعني قييامتده ديريلمه يه اينامين ايزلري ده وار دئييلن آبيده لرده.قرآنداکي «سيزي يارادان اودور، او دا ديريلده جک» فيکري و بونون گؤيلرده اولماسي يئنه همين کولتيگين آبيده سينده بئله ايفاده اولونوب: «گؤيلرده ديري ائديلنجن...» (کولتيگين، جنوب-شرق طرف، جومله ياريمچيق قاليب). ائله آدي چکيلن آبيده لرده اولان ياد قاريشيقلاري آتيب، يوخاريداکي اؤرنکلري گؤتورنده، بئله اينانج يارانير کي، بو، بير تک تانريليق اينانجيدير.
تانري چيليقدا دا جبر يوخ، ايراده مساله سي نين اولدوغونو گؤروروک. يعني تانري خالقا و فرده سئچيم ايراده سي وئريب، هر کسين حرکت و يا حرکتسيزليگي، لياقتلي و يا لياقتسيز داورانيشي طالعي نين ياخشيدان پيسه و عکسينه دييشمه سينه سبب اولا بيلر. داها بير ديقته لاييق مقام اوندان عيبارتدير کي، تورک خالقينا خاص بير کئيفيت وار کي، بو گؤي تانري طرفيندن بيه نيلن بير کئيفيتدير و اوندان واز کئچيلمه سي اونون غضبينه سبب اولور. بو اينانجدا دا قرآندا اولدوغو کيمي، آللاهدان باشقا قووه لردن قورخماق بيه نيلمز کئيفيتدير. کؤله ليک تقدير اولونمور: «تابع اولدوغوم اوچون تانري اؤل دئميش. تورک خالقي اؤلدو، محو اولدو» (تونيوکوک آبيده سي، 1-جي داش، 3-جو سطير). يئنه همين آبيده ده اوخويوروق: «تانري يار اولدوغو اوچون «اونلار چوخدور» دئييب قورخماديق». (تونيوکوک آبيده سي، 1-جي داش، 40-جي سطير). بونونلا ياناشي همين آبيده لرده سؤز صاحيبي کيمي يئر-سوب، هوماي و باشقا ايلاهه لرين ده آدي چکيلير، آبيده يازيلديغي واخت آرتيق گؤي تانري حاقدا آنتروپومورفيک (اينسانلاشديرما) تصوورلرين مؤحکم اولدوغو گؤرونور.
اورخون-يئنيسئي کيتابه سي
سونرالار گؤي تانري اينانجي باشقا فورمادا دا اوزه چيخيب. مشهور روس عاليمي پوتاپوو آياز خان آديندا گؤرونن گؤيو تمثيل ائدن بير وارليقدان دا بحث ائدير. اونون دئديگينه گؤره قاملاما زاماني آياز خاني «ايلي کوندو آياز کاغان» - آيلي-گونلو آياز خان آدلانديريرلار. بئله چاغيريش-دوعالاردان بيرينده دئييلير: «اغ پولوتتي آغيرقان» - «اغ بولودلاري ديگيرله ين». باشقا بير يئرده ايسه «سحر تئزدن چيخان گونش و گئجه ايشيق وئرن آيين» اونون قراري و امري ايله «اياز کاغانين يارقيسي» ايله اولدوغو دئييلير. بو، قرآن آيه سي ايله سسلشير: «گونش و آي حساب ايلدير» (رحمان، 4). بير باشقا يئرده اونون آيي و گونو حرکت ائتديرديگي دئييلير («آيدي-گوندو ييليشتيقان»). بئله ليکله، آياز خان گؤرونن آتموسفئرين و ايشيقلي سما جيسيملري نين آغاسي کيمي تصوير اولونور. بئله حساب ائديلير کي، آياز خان اوبرازي گؤي تانري حاقدا تصوورلرين آلتايلارداکي قاليغيدير. پوتاپووون بير فيکرينه ايسه هئچ جوره حاق قازانديرمايا بيلميرسن: «ائله کي قديم تورکلرين دؤولتي اؤز دوشمنلرينه مغلوب اولماغا باشلادي، تانري کولتو دا ضعيفله دي و ايکينجي درجه لي گؤي اللاهلاري مئيدانا چيخماغا باشلادي».
ميفولوژي تصوورلر
تورک ميفولوژي قايناقلاريندا تانريچيليقدان قالانلار ايسه بئله دير. دونياني اون يئددي ايلاه ايداره ائدير. بونلار آشاغيداکيلاردير: گؤي تانري، يئر-سوب، هوماي، ائرليک، يئر، سو، اود، گونش، آي، اولدوز، هاوا، بولود، کولک، قاسيرغا، شيمشک و ايلديريم، ياغيش، گؤي قورشاغي (مونقوللاردا بير قدر فرقليدير، اونلار کايناتي 99 ايلاهه نين ايداره ائله ديگيني دوشونوردولر). گؤي تانريني عدالتلي، مرحمتلي، باغيشلايان، آما يئري گلنده جزا وئرن کيمي تصوور ائديرديلر. اونا يالواراندا اللري يوخاري توتار، ديز چؤکوب سجده ائدرديلر. دوعا ائدرديلر کي، تانري جان ساغليغي و عاغيل وئرسين، عدالتلي موباريزه ده اونلارا قلبه نصيب ائله سين. باشقا مساله لرده يارديمي تانريدان ايسته مزديلر. تانرييا کؤمکچيلر قوشولموشدو و هر ساحه ده دوعانين کونکرئت عنواني واردي.
قديم تورکلر اونو دا دوشونوردولر کي، اينسان اؤزو چاليشقان اولماليدير. چونکي تانري اونا سايغي ايله ياناشانلارا و چاليشقانلارا يارديم ائدير. تانري نين هم ده خاقانلارا تاخت-تاج و عاغيل وئرمه سي اينانجي واردي. «بيلگه خاقان» آبيده سي نين اؤزونده بئله تانري ايله ياناشي آلتئرناتيو گوج منبعلريندن ده يارديم ايستنديگي گؤرونور: «آتامين اؤلوموندن سونرا تورک تانريسي نين و تورک موقدس يئر-سوبونون يارديمي ايله اؤزوم خاقان اولدوم». «گؤيده تورک تانريسي و تورک موقدس يئر-سوبو دئديلر: «قوي تورک خالقي اؤلمه سين، محو اولماسين. خالق اولسون».
«يئر-سوب» دئديکده تورکلر گؤرونن دونياني دوشونوردولر و «يئر-سوب» بعضاً وطن آنلامينا دا گليردي. بئله دوشونولوردو کي، وطنين اينسان اوزرينده حاقي وار. وطنه خيانتدن اونا گؤره چوخ قورخارديلار. چونکي يئر-سوبون حاللالليغي اولمادان اينسانين خوشبخت اولا بيله جگيني دوشونه بيلميرديلر. بو و يا ديگر خالق حاقيندا تانري قرار چيخاراندا ايسه وطندنده راي سوروشولماسي هر کسي ديقتلي اولماغا مجبور ائديردي. قديم تورکلر يئر-سوبو قادين اولاراق تصوور ائديرديلر. بلکه ده «آنا وطن»، «آنا تورپاق» ايفاده لري ده او اينانجدان قاليب.
باشقا بير ايلاهه اولاراق ايسه هوماي قبول ائديلميشدي. اونو قادين کيمي تصوور ائديرديلر و سانيرديلار کي، بو خئيرخواه ايلاهه گؤي تانري نين زؤوجه سيدير. هومايين گؤيده ياشاديغي گومان ائديليردي. حساب ائديليردي کي، هوماي اينسانلارا شعاع ساچير. بو شعاع اينسانين بدنينه داخيل اولور و اؤلنه ده ک اورادا قالير. بو، بير ائنئرژيدير. قديم تورکلر هومايا ائو حئيوانلاريندان قوربان کسمزديلر. اونون اوچون ات و سود يئمکلري بيشيررديلر. قديم تورک دؤولتلري نين سوقوطو ايله هوماي ايلاهه ده دگيشيلمه يه اوغرادي و ايندي آلتاي تورکلرينده دوغان قادينلارين و چاغالارين هاميسي حالتينده قاليب. دوشونورلر کي، هوماي آنا اولماسا، پيس روحلار گئديب آنا بطنينده بئله اوشاغا ضرر وورا بيلر.
يئر: قديم تورکلر يئر ايلاهه سيني ده گؤي تانري نين حيات يولداشي ساييرديلار. قديم تورک ميفولوژي تصوورلرينده (مونقوللاردا دا بئله دير) اينسانلاري تانري نين يئر ايلاهه سي ايله نيکاحي نين نتيجه سي کيمي گؤتوروردولر. حساب ائديرديلر کي، يئر آنا کيمي اينساني دويورور. اؤلنده ايسه اؤز آغوشونا آلير. يازدا تصروفات ايلي اؤنجه سي و پاييزدا – محصول ييغيميندان سونرا يئره تشککور ائدرديلر – سود، قيميز و چايي يئره چيله مکله.
سو: قديم تورکلر سويو يئرين بؤيوک باجيسي ساييرديلار. چونکي يارانيش افسانه سينه گؤره، اولجه تکجه سو وارميش. «سما اؤردگي» سويا باش ووروب اورادان قوم، گيل و ليل چيخاريب. نتيجه ده قورو - يئر يارانير. بوندان سونرا تانري تورپاقدان کيشي، کيشي نين قابيرغاسيندان ايسه (ايسلامدا اولدوغو کيمي) قادين يارادير.
اود: او واختکي تورکلر اودو تانري نين نوه سي، گونون اوغلو حساب ائديرديلر. يئرده ياشاسا دا، اؤلندن سونرا توستو شکلينده گؤيه گئتمه سي آتا-بابايا دوغرو حرکت ساييليردي.
گون: تانري نين يئردن اولان اوغلو ساييليردي. قديملرده تورکلر آراسيندا گونشي قارشيلاما مراسيمي ده واردي. هونلار چاديرين اوزونو گونه طرف قورارديلار. قديم تورکلر دوعا ائدنده اوزلريني گونه طرف توتارديلار.
آي: گؤي تانري نين يئردن اولان قيزي ساييليردي.
قديم تورکلرده تانريچيليغين او قدر ده قديم اولماديغيني دوشونمک اولار. چونکي تورک ميفولوگيياسيندا ائولي اولاراق تکجه گؤي تانريدان سؤز آچيلير. آما قديم يونانلار هله ميلاددان 8 -10 عصر اول حددي-بولوغا چاتميش بوتون «اللاه»لاريني ائولنديرميش، قوداليق علاقه لري قورموش، اوسته ليک، اينسانلارلا دا نيکاح علاقه سينه گيرمه يه «ماجال تاپميشديلار».
واصيف صاديقلي
كوچوره ن: علي دهقاني آذر
دوشونجه، ادبيات و اسطوره دونياسينا يئني بير باخيش آچيسي آختارانلارا خوش گلدينيز دئييب و اونلارين ايش بيرليگين گوزلوروك.