تؤرييش افسانه سي کتابی دده قورقوددا – گئنيش ياييلميش تورک تؤریيش افسانه سي نين موستثنی يئري واردير.

کتابی دده قورقوددا قورد بير سوي کؤک اولماقلا دؤنه-دؤنه ياد ائديلير. بئله بويلاردان ان ديرليسي "سالور قازان توتساق اولوب اوغلي اوروز چيخارديغي بوي"دور. ياغيلار الينه اسير دوشن قازان خان اؤز نسيل آغاجي نين کئچميشيني اَيه رک بئله بير "آراييش" وئرمگي لازيم بيلير: آزواي قورد انوگي ائرکگينده بير کؤکوم وار، آغجا بکيل تومن قويونونق گزديرمه يه"

سالور قازانين ائوي نين ياغمالانديغي ايکينجي بويدا قازان خان قوردا اوز توتوب، اونونلا "خبرلشير". "قورد يوزي موبارکدير" سؤيليه رک، اونا بير اولو وارليق کيمي احتيرام بيلديرير، اونون دؤيوشچو-ار طبيعتيني اوخشاييب دئيير:

قارانقو آخشام اولاندا گوني دوغان  

قار ايله ياغمور ياغاندا ار کيبي دوران  

قاراقوج آتلاري گؤردوگينده کيشنشديرن 

قيزيل دوه گؤردوگينده بوزلاشديران  

آغجا قويون گؤردوگينده قويروق چيرپوب قامچيلايان  

آرقاسيني اوروب برک عاغلين آردين سؤکن...  

اوردومين خبرين بيلورميسين دئگيل مانا  

قارا باشيم قوربان اولسون، قوردوم سانا "

کتابی دده قورقود بويلاريندا اؤزونه يئر تاپميش اولان بو توتئمچيليک بيلگيسي نين تاريخي ديري سؤزسوزدور. چونکي "اوغوزنامه" آدي داشييان باشقا قايناقلاردا: رشيدالدين و يازيچي اوغلو علي "اوغوزنامه"لرينده، هابئله خيوه لي ابولقاضي خان بهادورون "شجره ي-تراکمه" اثرينده توتئم قورد صورتي يوخدور. منبع شوناسليق باخيميندان کتابی دده قورقود-ا ياخين اولاني يالنيز اويغورجا يازييا آلينميش "اوغوزنامه"دير. بو کيتابين علمه بللي اولان يگانه پاريس نوسخه سي 13- 15جی يوزايللره عايد ائديلسه ده، ايسلام تاثيري گؤرمه ميش چوخ اسکي بير متن ساييلير. بورادا چيخيش ائدن "گؤک بؤري" – گؤي قورد آرتيق اوغوزلار اوچون بير حربي باشبيلن کيمي چيخيش ائتمه ده دير. اوغوز کاغان يارليک وئريب اؤز ائليني دؤيوشلره قالديرارکن قوردون اونلار اوچون يول گؤسترن بير آلپ اولاجاغيني قاباقجادان بو سؤزلرله بيلديرير: "تامغا بيزگه بولسون بويان، گؤک بؤري بولسونغيل اوران". سونراکي صحيفه لرده "گؤک ياللي، گؤک توکلو" بير ائرکک قورد اوغوز قوشونونون اؤنونه چيخيب اونو ياغيلار اوزرينه دفعه لرله يوروشه آپارير.

بورادا قورد آلپدير. ايگيدليک، ارليک، گوج و بيلگينليک داشيييجيسيدير. کتابی دده قورقود بويلاريندا دا قورد آلپدير. باسيلماز دؤيوش چو، بوتون اوغوز دؤيوشچولري نين اوخشاماق ايسته ديکلري ايگيددير. امن بيين 7-جی بويدا سؤيله ديگي کيمي: "يئددي باييرين قوردونا بنزردي ييگيدلريم". دئييمين کؤکو تاريخين آلت قاتلاريندادير. آرتيق گؤکتورک کاغانليغي رسمي عنعنه سينده (اورخون يازيلاريندا) موظفر دؤولت قوشونو قورد خيصلتلي ساييلمادا ايدي. کول تيگين شرفينه بؤيوک يازيدا بئله بير پارچا وار: "تانري گوج وئرديگي اوچون کاغان آتامين قوشونو قورد (کيمي)، ياغيسي ايسه قويون (کيمي) اولموشدو". کاغانليغين ايمپئراطور قوارديياسي بيرباشا "بؤره" آديني داشيميشدير.

کتابی دده قورقود بويلاريندا قورددان تؤره یيش اينانجي اولو آنا قورد و اولو آتا قورد صورتلريني سانکي چولغاشيق بير شکيلده حیفظ ائتميشدير، يعني بورادا هم گؤکتورک، هم ده هون – کاو-چي تصوورلري نين ايزلري قالميشدير. گؤرونور، بونون سببي قافقازين گونئي سينيرلارينا 4-5جی يوزيللرده اونوقور، اونوقوز هونلاري نين ("آتیللا هونلاري نين")، 6-7جی يوزيللرده ايسه (بولقار) بارسيل هونلاري نين نوفوذ ائتمه سي ايله باغليدير. آنجاق کتابی دده قورقود بويلارينداکي تؤره یيش اينانجي گؤک تورکلرين آنا قورد افسانه سي ايله بيرباشا سسلشمکده دير. قازان خان، "قورد انوگي ائرکگينده بير کؤکوم وار" سؤيله مکله، گؤکتورک کاغانلاري نين آشينا نسلي کيمي، اؤزونو اولو آنا قوردون اوغلو سايير. بو سونونجودان دوغولان 10 اوغلانجيقدان هر بيري، يوخاريدا گؤردويوموز کيمي، گؤکتورک تؤره یيش افسانه سي اوزره قوردون ائرکک چوجوغو – "قورد انوگي ائرکگي"  اولموشدور. چونکي اوغلانجيقلاري قورد آنا دوغموشدور و اينسان آتا دئييل، قورد آنا بسله ييب بؤيوتموشدور.

کتابی دده قورقود بويلاريندا گؤکتورک تؤره یيش اينانجي نين (اولو آنا قورد صورتي) گئنيش ايز بوراخماسي بو بويلارداکي آنا آسلان صورتينده ده اؤزونو گؤسترير. بو باخيمدان آروز قوجا اوغلو باساتين سوي کؤک آراييشيني آلاق: "آتام آدين سورار اولسان قابا آغاج، آنام آدين دئييرسن کاغان آسلان، منيم آديم سورارسان آروز اوغلو باساتدير"

بو آراييشين آرخاسيندا آذربايجان داستانلاريندا بير نؤوع یایقین يئر توتماقدا اولان بير مؤوضوع: "دوشموش"، ايتيريلميش اوغوز اوغلانجيغي نين بير ييرتيجي طرفيندن تاپيليب بسلنمه سي، بؤيودولوب باشا چاتماسي مؤوضوسو دايانماقدادير. باساتين سويکؤک آراييشي بويون باشلانغيجيندا وئريلميش اولان حئکايتله باغليدير. کيتابين 8-جی بويو بو سؤزلرله باشلايير: "مگر خانيم، بير گون اوغوز اوتورورکن اوستينه ياغي گلدي. دون ايچينده اورکدي، کؤچدي. قاچوب گئدرکن آروز قوجانينق اوغلانجيغي دوشميش، بير آسلان بولوپ گؤتيرميش، بسله ميش. اوغوز گئنه اَيياملا گلوب يوردينا قوندي. اوغوز خانينق ايلقيچيسي گلوب خبر گتوردي، آيدير: خانوم، سازدان بير آسلان چيقار، آت اورار، آپول-آپول يوروييشي آدام کيبي. آت باسوبان قان سومورر. آروز آيدير: خانيم اورکديگيميز واقتين دوشن منيم اوغلانجيغيمدير بلکه؟ دئدي. بگلر بينديلر. آسلان ياتاغي اوزرينه گلديلر. آسلاني قالديريب اوغلاني توتديلار. آروز اوغلاني آلوب ائوينه گؤتروردي... "

و.م.ژيرمونسکي نين فيکرينجه، باسات و قازان خان (او دا "آغ ساز آسلانيني" قورد انوگي ايله ياناشي اؤزونه سويکؤک ساييردي) کيمي آلپلارين آسلان (قاپلان) ايله "قوهوملوغو"، اونلارين تؤره یيش "تاريخچه سي" بير معقول قورامادير؛ تپه گؤز کيمي قورخونج و يئنيلمز بير ياغييا اوغوز آلپي نين اوستون گلمه سينه اينام ياراتماق اوچون دوشونولموشدور. او يازير: "باساتين اوشاقليق حئکايتي بيلاواسيطه "توتئمچيليک افسانه سيندن" دئييل، داها چوخ بئله گؤروشلردن يارانميشدير". مساله گؤروندويو کيمي ساده دئييل.

باساتين بؤيودولوب بسله نيلمه سي ايله باغلي آراييش اولو اجداد آنا کولتونون قاليقلاريندان باشقا بير شئي دئييلدير. چونکي گوج و حاق داشيييجيسي اولماقلا سويکؤک آنا خطي بورادا آچيق-آيدين آتا خطينه قارشي قويولموشدور. گؤرونور، بو کيمي گؤروشلرله باغلي اولاراق اوغوز آلپي اجداد آنا بطنيندن دوغولموش وارليق ايله قارشيلاشيب دوروشمامالي ايدي. 2-جی بويدا ياغيلار قازان خانا:  "قاريجيق آناني گؤتورميشيز بيزيمدير. سانا وئرمزيز. يايخان کئشيش اوغلان وئرروز، يايخان کئشيش اوغليندان اوغلي دوغار، بيز آني سانا غاريم قوروز دئديلر ) اوغوزلار، اوغوز آناسيندان دوغولاجاق وارليغين اونلارا قارشي "قيريم قويولماسينا" هئچ جور راضي اولماييب باشقا تکليف ايره لي سورورلر: "شؤکلي مليک، قاراگؤزلو قيزين وارسا، گتور قازانا وئر، مره کافير، سنين قيزيندان اوغلي دوغسون. سيز آني قازان بگه قیريم قوياسيز دئدي". آيديندير کي، بئله بير نيکاحدان دوغولا بيله جک ياغي نه قدر گوجلو اولسا دا، تپه گؤز کيمي سوندا اؤلومه قوووشاجاقدير.

بويلاردا آسلان صورتي ايله اوخوجو بير يئرده دئييل، دفعه لرله قارشيلاشير. بويلاري يارادان خالق اوچون آسلان تصادوفي بير پئرسوناژ دئييل، اولو سويکؤکدن بيريدير. 11-جی بويدا "آزواي قورد انوگي ائرکگينده بير کؤکوم وار" سؤيله ين قازان خان، هم ده آغ قايانين قاپلانيندا، آغ سازين آسلانيندا و آغ سونقور قوشوندا "بير کؤکوم وار" دئيير. بئله ليکله، بو دؤرد وارليغي اوغوزلار اؤزلرينه اولو اجداد ساييرلاردي. آيديندير کي، اولو ساييلان وارليغين دؤردو ده: آسلانلا ياناشي قورد، قاپلان و سونقور قوشو دا يالنيز بير "عقلانی دوشونوشدن" يارانا بيلمزديلر.

اوغوزلارين آسلانا قارشي توتئمچيليک احتيرامي "معقول" دئييل، درين و سونسوزدور. 1-جی بويدا آتاسي ديرسه خانين اوخوندان اؤلومجول يارالانميش بوغاج بي، آناسي نين آسلان عونوانينا قارغيش ائتمه سينه راضي اولا بيلمير: "آرسلان ايله قاپلانينا قارغاماغيل، قاضليق داغينون (قاضليق داغي بورادا موقدس اولو يورد – وطن آنلاميندا ايشله نير، اورخون يازيلارینداکي "اؤتوکن ييش" سؤز بيرلشمه سينه اويغون گلير) سوچي يوقدير". باسات بويوندا ايسه، يوخاريدا گؤردويوموز کيمي، اولو آنا مربي آسلانا قوووشماق، اوندان قوپوب آيريلماماق دويومو بيلديريلير: "بگلر بينديلر، آسلان ياتاغي اوزرينه گلديلر. آسلاني قالديروب اوغلاني توتدولار، آروز اوغلاني آلوب ائوينه گتوردي. شادليق ائتديلر. يئمه-ايچمه اولدي. آما اوغلاني نه قدر گؤتورديلرسه، تورمادي، گئرو آسلان ياتاغينا واردي". "آو آولاماق" اوستاسي اولان اوغوز بيلري آنا آسلان اوزرينه گلسه لرده، اونونلا بير ييرتيجي کيمي داورانماميش، اونو آنجاق "ياتاغيندان قالديرميشلار".

باساتين سويکؤک آراييشيندا "کاغان آسلان" آنلاييشي آيريجا يئر توتور. آراييشين ايضاحي اوچون بو آنلاييش بؤيوک معنا يوکو داشيماقدادير. ش.گؤکياي و بارتولد کيمي گؤرکملي قورقودشوناسلار "کاغان آسلان" سؤزبيرلشمه سيني "کوکره ميش"، "قيزميش"، اؤفکه لنميش" معناسينا يوزماق ايسته ميشلر. اصلینده ايسه بو آنلاييش آسلانين سينيرلانميش پسيخولوژي دورومونو دئييل، اونون گوجلولر گوجلوسو، اووچولار اووچوسو، ساز-اورمان حؤکمداري اولدوغونو بيلديرمک اوچون ايشلنميشدير. گوج دونياسيندا بيرينجي اولان آسلان اساطيري چاغلاردان بؤري (قورد) ايله ياناشي قبيله سويکؤک توتئمي، دؤولتي جمعيت يارانديقدان سونرا ايسه کاغان روتبه لي ميفولوژي اجداد کيمي دوشونولمکده ايدي. اويغور "اوغوزنامه"سينده ده اوغوز کاغانين آناسي آي کاغاندير، يعني اوغوزلاري دونيايا گتيرن کوسميک اجداد دا کاغان ساييليردي. ايلکين افسانوي اجداديميز بؤري تيگينين آدي دا "بؤري کاغانين اوغلو" دئمکدير ("تيگين" سؤزونون چئويرمه سي "کاغان اوغلو"، "شاهزاده"دير)

کتابی دده قورقوددا آسلانين سويکؤک احترامي نين يوخاري قاتينا، کاغانليق شرافتينه اوجالديلماسي طبيعي ساييلماليدير. اوغوز ديلينده اورخون آبيده لريني يارادان گؤکتورک ايمپراطورلاري دا اؤزلريني دونيا خالقلارينا "بؤري (قورد) اوغوللاري" کيمي تانيتماغا چاليشيبلار. بونونلا اونلار تورک تؤره یيش افسانه سيندن کاغانليق اوچون بير "حوقوقي وثيقه" کيمي ايستيفاده ائتمک ايسته ييرديلر. چونکي اولو آنا قوردون دوغوب بسله ديگي آشينا سويلو اوغلانجيق بؤري تيگين کاغان تيتولو داشييان بير وارليقدير. بئله ايسه کاغان آسلان سؤزبيرلشمه سي بو اولو توتئمين "آجيقلي"، "کوکره ميش"، "اؤفکه لنميش" دورومونو دئييل، اونون کاغانليغيني، شاهليغيني بيلديرير. بوتون بونلارا گؤره بويلارداکي آنا آسلان ايله باغلي گؤروشلري تپه گؤز بلاسيندان قورتولماق اوچون اوغوزلارين سونراکي قوراماسي کيمي قلمه وئرمک علمي باخيمدان دوزگون دئييلدير.

مربي آنا آسلان اينانجي اولو سويکؤک آنا قورد افسانه سي (آشينا سويونون قورددان تؤرگيش افسانه سي) اوزرينده "بسته له نيب" يارانميش اولماليدير. "کاغان آسلان" – مربي آنا "ساز آسلاني" آنلاييشي اولو آنا قورد صورتيندن پرويئکسييا ائديله رک يارانميشدير. بير سؤزله، اولو آنا قورد صورتي اجداد توتئم اولماقلا ياناشي، اوغوز گؤروشلرينده توتئملر توتئمي کيمي چيخيش ائتمه ده ايدي.

قایناق: آذربايجان تاريخي

یازار: سليمان عليارلي  

کوچورن: علی دهقانی آذر