اوغوزنامه
اوغوز تورکلري نين قديم فولکلور نومونه لري کيمي يارانان اوغوزنامه لرين يازييا آلينما تاريخي هارداسا مين ايل اوله گئديب چيخير. بو ميثيلسيز نومونه لر دونيانين ان نوفوذلو کيتابخانالاريندا يئر آلسا دا، ايندييه ده ک چوخ آز اؤيره نيلميشدير. زامانلا شيفاهي خالق ادبياتي نومونه سي کيمي "عؤمرونو" باشا ووران اوغوزنامه لر منسوب اولدوغو خالقين يادداشيندا سيلينمز ايزلر قويموشدور. ائله ايزلر کي، سونراکي دؤورلرده مئيدانا گلن مدنيت نومونه لرينده اونون روحو موطلق معنادا حيسس اولونور. آراشديرماچيلارين بير چوخو حساب ائدير کي، "اوغوزنامه" ندير؟ - سوالينا هله دوزگون جاواب وئريلمه ميشدير. بو نومونه لري آراشديران تدقيقاتچي رمضان قافارلي اوغوزنامه لري دونيا مدنيتي خزينه سي نين نادير ياراديجيليق حاديثه لريندن بيري حساب ائدير: "اوغوزنامه"ني داستانلا عئينيلشديريب جوغرافي مکاني قابارتماقلا هر هانسي کونکرئت خالقا مخصوصلوغو اساسلانديران "مؤهور دامغا" تک گؤسترنلر يقين بئله بير سورغويا جاواب وئرمکده عاجيزديرلر. داستان و ناغيللاردا جوغرافي مکان شرطي كاراکتئر داشييير. دئمه لي، جوغرافي-مکان مساله سينه، ائلجه ده بير چوخ باشقا جهتلرينه گؤره اوغوزنامه صيرف داستانين آنالوقو دئييل. اونون اؤز چکيسي، گئرچک حاديثه لره، خوصوصيله يورد - مکان مساله سينه اؤز موناسيبتي وار. بونلاري آيدينلاشديرمادان جوغرافي-مکان فاکتورو ايله هئچ واخت اؤيونه بيلمريک".
پروفئسور ک.وه ليگئو تورک عاليملري نين تدقيقاتلاريني عوموميلشديره رک بئله قناعته گلير کي، "اوغوزنامه - تورک خالقي نين حياتيني، موباريزه سيني، معنوياتيني عکس ائتديرن ادبي-تاريخي قايناقدير. اوغوزنامه - اوغوز ائپوسودور. اوغوزنامه اوغوز تاريخيدير. اوغوزنامه - اوغوز مدنيتي نين نسيلدن-نسله کئچه-کئچه ياشايان حيات کيتابيدير".
اوغوزنامه - فولکلورا، يوخسا يازيلي ادبياتا عايددير؟
اوغوزنامه خوصوصي ژانردير، يوخسا حماسي نؤوعون باشقا ژانري نين بير فورماسيدير؟ بو مساله لري آيدينلاشديرماق اوچون اوغوزلارين کيمليگي، تاريخين هانسي مرحله سينده بو آدلا ياشامالاري، ائلجه ده اوغوزنامه ني دوزوب-قوشان اوزانلارين اوخشار و ياخين صنعتلر سيراسيندا رولو، مؤوقئعي موعينلشديريلمه ليدير. آذربايجان، آنادولو تورکلري نين، تورکمنلرين و قاقاوزلارين اولو بابالاري-اوغوزلار حاقيندا ايلک يازيلي تاريخي منبع اورخون-يئني سئي داش کيتابه لري حساب ائديلير. "گؤي تورک ايمپئراتورلوغو دؤورونده کي تورک ائللريندن بيري ده دوققوز بويدان عيبارت اوغوزلار ايدي. اونلار يئتدي-جي عصرين 2-جي ياريسي ايله 8-جي عصرين بيرينجي ياريسي آراسيندا تولا چايي بويوندا ياشاييرديلار. دوققوز اوغوزلار تورک ائلي ايله بيرليکده گؤي تورک دؤولتي نين اساسيني تشکيل ائدن ايکينجي عونصوردور. بونلار گؤي تورکلرين سياسي خلفلري اولان اويغورلار دؤورونده ده عئيني ماهيتده بير رول اويناميشلار. اوغوزلارا 6-جي عصرده تورکمن و تورک دئييلميشدير. لاکين "اوغوز" سؤزو داستانلاردا خاطيره سي ياشاديلان اجدادلاري نين آدي کيمي خالق آراسيندا اوزون مودت ايشله ديلميشدير. اوغوزلار اورتا دؤورلرده دونيا تاريخينده بؤيوک رولو اولان سلجوق، آتابيلر، قاراخانيلر، عوثمانلي، آغ قويونلو و صفوي کيمي قودرتلي ايمپئرييالار ياراتميشلار " (فاروق سومر. اوغوزلار).
فرقلي فيکيرلر، فرقلي رأي لر
بعضي اوغوزنامه لر اؤز باشلانغيجيني اوغوز ائلي حاقيندا تاريخي افسانه، روايت و حتّی خاطيره لردن گؤتورور. اوغوز تاريخي (و اصلینده تورکمان تاريخي) ايله باغلي تاريخي افسانه و خاطيره لرين اوغوزنامه لرين ماتئريالينا چئوريلمه سي تاماميله طبيعيدير. بئله افسانه لرده هر هانسي بير طايفانين، تيره نين، اوغوز سويو و اوغوز تؤرمه لري ايله باغليليغيندان سؤز آچيلير. بو ژئنئولوژي (شجره نامه) افسانه لردن بعضيسي "شجره ي-تراکيمه" و تورکمنيستان تورکمنلري نين ائتنوقرافيياسي (مردم نگاري) و فولکلورو ايله باغلي آراشديرمالاردا اؤزونه يئر تاپير. بئله افسانه لرين واختيله بوتون تورکمان دونياسي ايچريسينده وارليغي شوبهه دوغورمور.
"اوغوزنامه تاريخي سوسيوم اولاراق، اوغوز کونفدراسيوسيني تشکيل ائدن 24 اوغوزون واريثلري نين شيفاهي بديعي ياراديجيليغي نين محصولودور. اوغوزلار حاقيندا متنلرده تاريخي سوسيوم (جامعه) حماسي سوسيوما چئوريله رک تورکمانلارين اجدادلاري حاقيندا شيفاهي بديعي ياراديجيليق حاديثه سي - اوغوزنامه شکليني آلير. اوغوزنامه لرين حماسي/پوئتيک ماهيتي عومومي شکيلده بوندان عيبارتدير. بعضي مؤلليفلر اوغوزنامه لرين يارانماسي دؤورونو اونون يازييا آلينميش اليازمالاري اساسيندا موعينلشديرمه يه چاليشيرلار. قديم قايناقلاردا اوغوزنامه آختاريشي، يازييا آلينميش اوغوزنامه اليازمالاريني قديملشديرمک جهدي بو موناسيبتدن دوغور. بئله مؤلليفلر اوغوزنامه حاقيندا فيکير يورودرکن بير چوخ حاللاردا شيفاهي بديعي ياراديجيليغين قانونلاريني بير کنارا قويورلار. اوغوزنامه حاقيندا ضيديتلي فيکيرلرين بير قيسمي بورادان دوغور " (فضل الدين عسكر).
اوغوزلارين تاريخي سونراکي عصرلرده ياريم تاريخي، ياريم افسانوي كاراکتئرلي خالق داستانلاريندا اؤزونه داها گئنيش يئر تاپميشدير کي، بو، علم عالمينده "اوغوزنامه لر" آدي ايله تانينير. اوغوزنامه لرين تورک حماسي عنعنه سينده يئري حاقيندا ف.باياتين آراشديرمالاري دا خوصوصي ماراق دوغورور. عاليم اوغوزنامه ني داستانين تاريخي اينکيشاف مرحله لرينده موهوم بير قولو کيمي گؤتوره رک يازير: "تورک حماسي ياراديجيليغيندا اوغوزنامه موتيولري زامان و مکان باخيميندان اوزون بير يول کئچه رک اوغوز يابقو دؤولتينده داستان کيمي يئنيدن قورولموش، بير سيرا تورک داستانلاريندا اولدوغو کيمي اسکي ميفولوژي دوزومو بو و يا ديگر درجه ده ياشاتميشدير. ميفولوژي و تاريخي حيکايت کيمي اوزون زامان تورک ائتنيک مدنيتينده ياشايان اوغوزنامه موتيولري اؤزونده بير نئچه تاريخي خاطيره لريني، فاکتلاريني ياشاداراق سلجوقلار و ائلخانيلر دؤورونده اوغوزلارين ميللي داستانينا چئوريلميشيدير". بورادا اوغوزنامه دئينده، خوصوصي فورمايا، ستروکتورا (ساختارا) ماليک ژانر دئييل، عوموم تورک داستانچيليغي نين بؤيوک بير تاريخي مرحله سينده خالق آراسيندا (خوصوصيله اوغوزلاردا) گئنيش ياييلان بير موتيو باشا دوشولور. اوغوزچولوق ايسه همين موتيوين ماياسيندا دوران اساس صورتدير.
"قافقازدا ياشايان اوغوزلار..."
اوغوزنامه نين يارانماسي مساله سينه يانليش موناسيبت باشقا بير موستويده (سطح) ده اؤزونو گؤسترير. اوغوزنامه حاقيندا آراشديرمالاردا بير چوخ حاللاردا اوغوزنامه سوژئتلري نين، موتيولري نين قديمليگي ايله اوغوزنامه لرين يارانماسي دؤورو عئينيلشديريلير. اوغوزنامه لرين يارانماسينا بو شکيلده ياناشمانين تاريخي قديمدير. "کيتابي-دده قورقود"ون 15-جي عصرين اوللرينده ترتيب اولونماسي فيکرينده اولان ب.ب.بارتولد "بعضي افسانه لرين سوژئتلري نين حددن چوخ قديم" اولا بيله جگيني سؤيله يير. هر هانسي شيفاهي بديعي متنين يارانماسيندان دانيشارکن اونون بو و يا باشقا بير ائلئمئنتي نين قديمليگيني وورغولاماق، بير چوخ حاللاردا دوغرو آنلاشيلمير و سؤزوگئدن قديمليک، عوموميتله، متنين يارانماسي تاريخي کيمي آنلاشيلير. بئله آرخايک ائلئمئنتلره نينکي اورتا عصرلرده و حتّی بو گون يارانان فولکلور متنلرينده ده تصادوف اولونور. بو حال شيفاهي بديعي متنين عنعنه وي ايليگي ايله باغليدير. يعني هر هانسي فولکلور متني، اونا قدر مؤوجود اولان شيفاهي فولکلور عنعنه سي نين قانونلاري ايله يارانير. قارشيلاشديغيميز بو وضعيت آرخايک حماسي عنعنه نه ايله اوغوزنامه نين موناسيبتيندن، کونکرئت (قطعي) اولاراق بيرينجي نين ايکينجييه دگيشيلمه سيندن دانيشماق ضرورتي يارادير.
اوغوزلارين آذربايجاندا ياشامالاري ايله باغلي تاريخچيلريميز و ادبياتشوناس عاليملريميز بير-بيريندن ضيديتلي قناعتلر ايره لي سورموشلر. بو تاريخي ه.دميرچي زاده، ه.اراسلي، م.طهماسيب 11، 12-جي عصرلره، س.جمشيدوو بير نئچه عصر اول، س.ليياروو 6 و 7-جي يوز ايلليکلره عايد ائتميشدير. سون ايللرين آراشديرمالاريندا ايسه بو تاريخي ميلاددان اوللره آپاريب چيخاريرلار.
"کيتابي-دده قورقود" داستاني ايله باغلي تاريخي منبعده گؤستريلير کي، باياندور خان اوغوزلارين باشچيسيدير، قالان دؤيوشچولر اؤزلريني اونون اؤولادلاري حساب ائديرلر. خ.کوروغلونون فيکرينجه، "بحر الانساب" کيتابيندا وئريلن "قافقازدا ياشايان اوغوزلار اؤزلريني بير سويدان حساب ائديرلر، هاميسي باياندور خانين دؤيوشچولريديرلر" جومله لري عئينيله "دده قورقود" داستانيندا دا ايشلنميشدير: "اوغوز بيلري گورجو کافيرلري ايله دؤيوشور و بئله قرارا گلير کي، گورجوستانين دوققوز ويلايتي نين بييندن وئرگي آلسينلار". دقيق دؤور ده گؤستريلير: اوغوزلارين ايسلامي قبول ائتمه لريندن 700 ايل اول. "بحرالانساب" مؤليفي تورک طايفالاري نين اينانج سيستئمي ايله اوست-اوسته دوشن داها ماراقلي فاکت گتيرير: "اوغوزلارين هئچ بير ديندن خبرلري يوخ ايدي، اونلار آنجاق گؤيده اولان تک آللاها اينانيرديلار" . خ.کوروغلو دوزگون اولاراق، اونون "اورخون-يئني سئي" آبيده لرينده آدي چکيلن گؤي تانريسي اولدوغو قناعتينه گلير.
كوچوروب، حاضيرلايان: علي دهقاني آذر
دوشونجه، ادبيات و اسطوره دونياسينا يئني بير باخيش آچيسي آختارانلارا خوش گلدينيز دئييب و اونلارين ايش بيرليگين گوزلوروك.