سومرلر و قديم آذربايجان
آذربايجان اراضيسي ساکينلري نين ايکي چاياراسي ايله علاقه لري چوخ قديمدن – نئوليت (دوران نوسنگي) دؤوروندن (ميلاددان اونجه 6-جي و 7-جي مينيلليکلر) باشلاميشدي. «اركئولوژي ماتئرياللار گؤسترير کي، آذربايجان قبيله لري ايله مئسوپوتامييا (بين النهرين) قبيله لري آراسيندا علاقه لر بوتون نئوليت (دوران نوسنگي) دؤورو عرضينده اولموشدور. بئله کي ناخچيوانين بير کولتپه ياشاييش يئري نين قديم مدني طبقه سيندن جنوبي قافقازين خالاف مدنيتي ساکينلري ايله علاقه لرين ايلکين چاغلاريني عکس ائتديرن بويالي خالاف چؤلمکلري تاپيلميشدير. آذربايجانين مئسوپوتامييا (بين النهرين) ايله سونراکي (بئش مينيلليگين سونو، 4 مينيلليگين اولي) علاقه لري اوبئيد ( بير سيرا اثرلرده بو سؤز اؤبئيد کيمي ده وئريلير) مدنيتي ماتئرياللاريندا اؤز عکسيني تاپميشدير. اوبئيد بويالي قاب نومونه لري جنوبي آذربايجاندا اورمييا گؤلونون حؤوزه سينده، هم ده قافقاز ياشاييش يئرلريندن تاپيلميشدير. اوزون مودتلي علاقه لر و تماس نتيجه سينده آذربايجان اوبئيد طبقه لري اوچون تانينان بير اؤلکه اولموش و يقين کي، اونلارين ديقتيني جلب ائتميشدير.
قاراباغ دوزنليگينده خينديريستان کندي ياخينليغينداکي لئيلاتپه ده معمارليق فورمالاري، دولوسچولوق کوره لري، دولوس معمولاتي بو اراضيده عصرلرله داوام ائدن يئرلي علامتلردن تاماميله فرقله نير. بير سيرا فاکتيک دليللر (ايکي بوغازلي قابلار، بوغازلاريندا اوفوقي گؤزلر اولان کوپه لر و س.) شيمالي مئسوپوتامييا (بين النهرين)دان، مثلاً، 3-جو ياريمتپه اوبئيد ياشاييش يئرينده عئينيله تکرار اولونور. بئله وضعيت ايسه ائراميزدان اول 4-جو مينيلليگين بيرينجي ياريسيندا قاراباغ دوزنليگينده بينا سالميش قبيله لرين مئسوپوتامييا (بين النهرين)دان کؤچمه سينه شوبهه يئري قويمور». آزيخ ماغاراسي نين بشرين تشککولونده رولونو و ديگر طرفدن، سومرلرين ايکي چاي آراسينا آذربايجان اراضيلريندن گئتديگيني نظره آلديقدا عکسينه دوشونمک داها دوز اولار (تاريخچيلر بونو نظره آلماليدير) و هر ايکي حالدا علاقه لر گؤز اؤنونده دير، هر ايکي اراضي اهاليسي نين بير کؤکدن اولماسي اينامي داها گوجلودور. بو علاقه لر ياشاييش دوشرگه لريندن، قبيرلردن تاپيلان مادي ماتئرياللارلا دا تصديق اولونور. آيدين اولور کي، خانکندي قنشرينده کي بير کورقاندان «...اؤلونون باشي آلتيندا، اؤز فورماسينا گؤره جنوبي مئسوپوتامييا (بين النهرين)دا اور قبيرلرينده کي آسمالاري خاطيرلادان، قيزيل لؤوحه دن حاضيرلانميش سيرغا تاپيلميشدير».
شيمالي قافقاز و شرقي آوروپا ايله مئسوپوتامييا (بين النهرين) آراسيندا تيجارت علاقه لري يارادان يوللار آذربايجان اراضيسيندن کئچيردي. گؤرونور، يارانميش بئله يوللار واسيطه سيله شيمالي قافقازا پارلاق زرگرليک صنعتي محصولو اولان چوخلو ميقداردا معمولات، مئسوپوتامييا (بين النهرين)دان قيزيل و گوموش اشيالار... داخيل اولوردو». آذربايجانين بعضي شيمال رايونلاريندا (خانلار، اوغوز، قبله و...) اؤلولرين يانديريلماسي موعين ائديلميشدير. «ماراقليدير کي، قافقازين باشقا رايونلاريندا بئله دفن عادتي ياييلماميشدي. عيراقي چيخماق شرطيله قديم شرق اؤلکه لرينده ده بو عادت معلوم دئييل».
اورتا تونج دؤورونده (3-جو مينيلليگين سون روبعوندن 2-جي مينيلليگين ايکينجي ياريسينادک) سومر - آذربايجان علاقه لري داها دا گئنيشله نير. «همين تاريخي مرحله ده آذربايجان اراضيسي نين بير حيصه سي (جنوبو) اونون اهاليسي ايله بيرليکده سومر-آککاد منبعلري اوربيتينه دوشور. بو منبعلر ايسه بيزه موحاريبه لر، ميلاددان اونجه 3-جو مينيلليگين سون اوچ عصرينده آذربايجاندا، اونا قونشو اولان ويلايتلرده باش وئرميش حاديثه لر، اورادا ياشاميش طايفالارين آدلاري و ... حاقيندا ايلکين معلوماتلار وئرير». کوتيلر، لوللوبيلر، هورريلر حاقيندا ايلک معلوماتا بو منبعلرده راست گليريک. سومر - آذربايجان علاقه لري اولکي مينيلليکلرده داها خوش اولموشدور، بو ايکي اراضي نين اهاليسي آراسيندا آشکار شکيلده دوستلوق و قارداشليق موناسيبتلري حيسس اولونور. «...سومر بئله حساب ائديردي کي، ساغدا خوشبخت و دوست اؤلکه لر، سولدا ازازيل و دوشمن اؤلکه لردير». «ساغ» و «سول» دئديکده شرق و قرب نظرده توتولوردو. شرقده لوللولار، کوتيلر، کاسسلار، سولدا ساميلر ايدي.
آککادلارين ايکي چاي آراسيني ايشغاليندان سونرا بو موناسيبتلرده دييشيکليک عمله گلميشدي. زاگروس داغلاريندا و اونون شرقينده ياشايان کاسلار و لوللولارلا ايکيچاياراسي موناسيبتلريندن دانيشارکن (اونلاري «دوزنليک اهاليسي» و «داغليلار» دئيه فرقلنديرمکله) اوپپئنهئيم يازير: «آنجاق چوخ نادير حاللاردا داغ اهاليسي ايله علاقه لر مئهريبان كاراکتئرده اولوردو. داغليلار آرديجيل اولاراق دوزنليگين اهاليسينه تضييق ائديرديلر. سونونجولار دفع ائديرديلر، لاکين اونلارين موقاويمتي سياسي و ايقتيصادي شرايطدن آسيلي ايدي. داغليلار دوزنلييه گاه ايشچي و يا موزدور کيمي، گاه دا ايشغالچي کيمي گيريرديلر. بعضاً اونلار شهرلري، بوتؤو دؤولتي اؤزلرينه تابع و ايداره ائتمک اوچون کوتلوي هوجوملار تشکيل ائديرديلر. بو تهلوکه يه بابيليستان و آسسورييا عئيني جور ياناشميرديلار. بابيلليلر سومر عنعنه لريني داوام ائتديره رک (او اؤز ايفاده سيني ائن-مئرکارين تاريخينده تاپميشدي) مدني تاثير گؤسترمه يه چاليشيرديلار.
بو سؤزلر بير نئچه مساله ني آيدينلاشديرماغا ايمکان وئرير. اولاً، بو دؤور بابيل حاکيميتي دؤورودور و آرتيق سومرلر حاکيميتده دئييل. ايکينجيسي، بابيلليلرله داغ اهاليسي - لوللوبيلر اراضي اعتيباريله چوخ ياخيندير، موناسيبتلر ياخشي اولسا، داغلار ايکيچاياراسي اوچون بوفئر زونادير. اوچونجوسو، داغ اهاليسي - لوللوبيلر و کاسلار (کاسسيلر) دا سيويل دؤولت ياراتميشلار و ايشچي قووه سي، قول کيمي ايشلتمک اوچون و يا شهرلري، اهاليني دولانديرماق اوچون تئز-تئز بابيله هوجوملار ائديرلر (حالبوکي بيزيم تاريخچيلر ميلاددان اونجه 1-جي مينيلليکدن تئز آذربايجان اراضيسينده دؤولت تانيميرلار). و نهايت، موناسيبتلره ائن-مئرکارين دؤوروندن قالميش عنعنه لرين ده موثبت تاثيري واردير
سومرلرين قونشولاري موختليف طايفالاردان عيبارت ايدي. ايکيچاياراسي نين شيماليندا سامي طايفالاريندان اولان آککادلار ياشاييرديلار. آککادلار فرقلي شيوه لرده دانيشيرديلار. تدريجاً اونلاردان آسسورلار و بابيللر عمله گلميشدير.
ايکيچاياراسينا ياخين مؤوقعده - جنوبي آذربايجانين قربينده کوتي طايفالاري مسکونلاشميشدي. کوتيلر ايله قونشولوقدا، اورمييا گؤلونون جنوبوندا - جنوبي آذربايجان اراضيسينده لوللوبيلر ياشاييرديلار. لوللوبي حاکيمي آنوبانيني اؤز حاکيميتيني زاگروس داغلارينا قدر گئنيشلنديرميشدي. کوتيلرين و لوللولارين بير قيسمي 3-جو مينيلليگين اوليندن ايکيچاياراسيندا دا مسکونلاشميشديلار. اوپپئنهئيم يازير: «لوللوبيلر (لوللو) ده کوتيلر کيمي داغ خالقي ايديلر... قايا اوزرينده تاپيلميش ايشتارين تصويري و يازي گؤسترير کي، لولليبيلر آککادلارين ايلک دؤورلرينده مئسوپوتامييا (بين النهرين) ايله علاقه ني مودافيعه ائديرديلر».
سومرلرين بيرليگينه باخماياراق، اطرافدا بؤيوک تهلوکه يارانميشدي. ايکيچاياراسي نين شيمال حيصه سينده سامي طايفالاريندان گوجلو آککاد دؤولتي مئيدانا گلميشدي. ميلاددان اونجه 2287-جي ايلده آککاد دؤولتي نين بانيسي سارقون (اککاد ديلينده شاررومکئنو - حاقيقي، قانوني حؤکمدار) (ميلاددان اونجه 2316-2261) سومره هوجوم ائدير و لوقالقئسسي ايله بيرليکده 50 سومر حؤکمداري مغلوب اولور. سارقون سومري ايشغال ائدير. سومر-آککاد دؤولتي يارانير. آککاد شهريني ده او سالديرميشدير. اونون نوه سي نارام-سوئ نين حاکيميتي ايللرينده (ميلاددان اونجه 2236-2200) آککاد آرادا ايتيرديگي قودرتيني يئنيدن برپا ائدير. نارام-سوئن اؤزلرينه ياخين اراضيده يئرلشن کوتي و لوللوبيلرله ده دؤيوشمه لي اولور. شارکاليشارري نين (ميلاددان اونجه 2200-2175) دؤورونده کوتيلر، ايلامليلار و ساميلر آککاد دؤولتيني تئز-تئز تهلوکه آلتيندا قويور. کوتي (قوتي) حؤکمداري ائلولومئش (ميلاددان اونجه2177-2171) ميلاددان اونجه 2175-2172-جي ايللرده آککادي قطعي مغلوبيته اوغرادير. حؤکمرانليق کوتيلرين الينه کئچير. کوتيلر اؤز يازيلاريني آککاد ديلينده ترتيب ائدير و سومري جانيشينليک شکلينده ايداره ائديرلر. کوتيلر يوز ايله قدر اورادا حؤکمرانليق ائتميشلر. 21 کوتي حؤکمدار آدي معلومدور. اونلارين ديلي نين تورک ديلي و يا هيند-آوروپا ديللريندن اولدوغو باره ده فرضييه لر وار. اوپپئنهئيم گؤسترير کي، «بو خالقين اؤز ديلي واردي».
اوروک حاکيمي اوتوهئنقال سون کوتي حؤکمداري تيريکاني مغلوب ائده رک (ميلاددان اونجه 2104) حاکيميتي اله آلير و کوتي حاکيميتينه سون قويور. لاکين تئزليکله - ميلاددان اونجه 2097-جي ايلده اوتوهئنقال سوي-قصدله اؤلدورولور و اور شهر حاکيمي اور-ناممو اؤز اوغلونو اوروکا ائنسي تعيين ائدير. اور-ناممو (ميلاددان اونجه2112-2103) 3-جو اور سولاله سي نين باشچيسي ايدي. اونون باشچيليغي ايله سومر دؤولتي يئنيدن فعاليته باشلايير. بو، سونونجو سومر دؤولتي ايدي. اور-ناممودان 100 ايل سونرا - ميلاددان اونجه 2003-جو ايلده - 3-جو مينيلليگين سونوندا ايلامليلارين اور شهرينه باسقيني ايله سومر و آککادين مينيلليک تاريخي باشا چاتير.
3-جو اور سولاله سي نين لغويندن سونرا سومر اراضيسينده ايسين، لارسا، ماري، بابيل، ائشوپپا کيمي شهر دؤولتلري يوکسلمه يه باشلايير. بابيل شهري (باب-ايلي - آللاهين قاپيسي؛ يونانلار واويليون دئييرديلر) داها دا گوجله نير، ايکيچاياراسي نين سياسي حياتيندا موهوم رول اوينايان بابيليستان دؤولتي (ميلاددان اونجه 1894-1595) يارانير. دؤولتين بانيسي سوموابوم (ميلاددان اونجه 1894-1881) ايدي. بابيلليلر آموري - سامي طايفالاري ايديلر.
هله ميلاددان اونجه 18-جي عصرين اورتالاريندان آذربايجانين قديم و گوجلو طايفالاريندان اولان کاسسي (کاششو، يونانلار کاسسي، کيسسي، کوسوي دئييرديلر) طايفاسي بابيليستانين ايشغالينا چاليشير. 1742-جي ايلده کاسسي حؤکمداري قانداش بابيليستانا هوجوم ائتسه ده، بير نتيجه حاصيل اولمور. نهايت، اونلار 1595-جي ايلده بابيلي ايشغال ائده رک 1155-جي ايله کيمي - 500 ايله قدر بورادا حؤکمرانليق ائتميشلر. 2-جي آقوم (ميلاددان اونجه 1595-1571) اؤزونو «کاسسيلرين، آککادلارين، بابيليستانين و کوتيلرين حؤکمداري» آدلانديرميشدير. 15-جي عصرين اورتالاريندا کاسسي حؤکمداري بير کاراينداش اؤزونه «بابيليستان حؤکمداري، سومر و آککاد حؤکمداري، کاسسيلر حؤکمداري و کار-دونياش حؤکمداري» تيتولونو قبول ائتميشدي. (کار-دونياش يا کاسسيلرين کئچميش اؤلکه آدي، ياخود دا کاسسي آللاهي دونياشين اؤلکه سي معناسيندا ايضاح ائديلير.) بابيلده يئني معبدلر تيکيلير و بونلار هم يئرلي آللاهلارا، هم ده کاسسي آللاهلاري شومالييا و شوکامونايا ايتحاف ائديليردي. کاسسي حؤکمدارلاري ميصير فيرعونلاري ايله مکتوبلاشيرديلار. ميصيرده کي ال-آمارنا آرشيويندن بير کاداشمان-ائنليلين (ميلاددان اونجه1374-1360) مکتوبلاري تاپيلميشدير. 2 بورنا-بورياشين (ميلاددان اونجه1360-1335) ميصير فيرعونو ائخناتونا مکتوبلاري قالميشدير. بابيليستان-کاسسي حؤکمداري 3-جو کاشتيلياشين واختيندا (ميلاددان اونجه1230-1223) آسسور حؤکمداري 1-جي توکولتي-نينورتا (ميلاددان اونجه1244-1208) بابيليستانا هوجوم ائدير. اؤلکه ني قارت ائدير، اهاليني کؤله ليگه آپارير، کاشتيلياش اسير دوشور. لاکين توکولتي-نينورتا سوي-قصدله اؤلدورولدوکدن سونرا بابيلده يئنيدن يوکسه ليش باشلايير و کاسسي حؤکمداري آدادشوموسور (ميلاددان اونجه1194-1187) آسسوريياني اؤزوندن آسيلي وضعيته سالير. آنجاق بو يوکسه ليش ده اوزون سورمور. ميلاددان اونجه1158-جي ايلده ايلام حؤکمداري 1-جي شوتروک-ناههونتي بابيليستاني ايشغال ائديب، اؤز اوغلونو تاختا اَيلشديرير. بابيليستاندا کاسسي سولاله سينه سون قويولور. بو مودت عرضينده کاسسيلر (کاسسي پادشاهلاري) يالنيز 1700-1230-جو ايللر آراسيندا اؤز آدلاريني ساخلايا بيلميشلر. سون 8 کاسسي حؤکمداري نين آککاد آدي داشيديغي قئيد ائديلير.
بئله ليکله، بوتون سومر اراضيسي سومرلرين، آککادلارين و بابيلليلرين واختيندا دايم آذربايجان کوتي، لوللوبي، کاسسي دؤولتلري ايله علاقه ده اولموش، لوللوبيلرله قارداشليق موناسيبتينده ياشاميش، کوتيلر طرفيندن 100 ايل، کاسسيلر طرفيندن 500 ايله قدر ايداره اولونموشدور. بو، هر ايکي اراضينين آز قالا بيرليگيدير - مدني، ايقتيصادي، سياسي بيرليگيدير کي، بونو سومر داستانلاري داها آيدين گؤسترير.
قازينتيلار و سومر-آککاد روايتلري «عوموم دونيا داشقيني» دئييلن داشقي نين اولدوغونو تصديق ائدير. سومر روايتينه گؤره، يئر اوزرينده اينسانلار حدسيز چوخالير. اينسانلار آراسيندا اولان ناقيض جهتلردن آللاهلار غضبله نير و داشقينلا اونلارين کؤکونو کسمگي قرارا آليرلار. بو احوالاتي «گيلقاميش» داستاني نين قهرماني گيلقاميشا اوتناپيشتيم بئله دانيشير:
سنين تانيديغين، فرات چايي نين ساحيلينده يئرلشن شوروپپاک شهري قديم شهردير، آللاهلار اورادا ياشاييرلار. بؤيوک آللاهلارين غضبي اورا گتيردي کي، اونلار داشقين ياراتماغي قرارا آلديلار؛ اونلارين آراسيندا آتا آنو، اونلارين مصلحتچيسي، يئنيلمز ائنليل، اونلارين هاواداري نينورتا، اونلارين حاکيمي ائننوقي ده واردي. مودريکليک آللاهي ائا اونلارلا صؤحبت ائتدي و اونلارين قراريني قاميش ديه يه (داخمايا) سؤيله دي: «ده يه، ده يه! ديوار، ديوار! ده يه، ائشيت! ديوار، باشا دوش! شوروپپاک اهلي، اوبار-توتونون اوغلو، ائويني محو ائله، گه مي دوزلت، وار-دؤولتي ترک ائله، حيات آختار، شئيلره نيفرت ائت، اورگيني (جانيني) ياشات. گمييه بوتون جانلي وارليقلاردان توخوملوق يوکله. قوي دوزلتديگين گه مي اونون اؤلچوسونه اويغون اولسون، قوي اونون ائني ايله اوزونو بير-بيرينه اويغون اولسون. اوکئاندا اونون اوستونو باغلا.»
آللاه ائا آللاهلارين داشقين تؤرده جگي خبريني بو جور گيزلي شکيلده اينسانلارا چاتديرير - زيوسودرا (اککاد. اوتناپيشتيم/اوقناپيشتيم) آدلي ديندار حاکيمه خبر وئرير. زيوسودرا (اوتناپيشتيم) ايري گه مي دوزلتديرير، عاييله سيني، حئيوان و قوشلاردان نومونه لر ييغير گمييه. توفان باشلايير، سو، روايته گؤره، 8 مئتر هوندورلويه قالخير. 6 گون 6 گئجه کولک، داشقين، فيرتينا آرا وئرمير. 7-جي گون فيرتينا ساکيتلشير. بشريت محو اولموش، گيله قاريشميشدير. اوبار-توتو اوغلونون گميسي نيسير (کينيپا) داغي نين تپه سينده ايليشيب قالميشدير. هر طرف سودور. داغ گميني بوراخمير. ايشتارين کؤمگي ايله گه مي خيلاص اولور. آللاهلار تؤکولوشوب گليرلر اؤز قوربانلاري نين يانينا. ايشتار دئيير: «اللاهلار... من اؤز بوينومداکي ماوي جهنم داشيني قوي اونوتماييم، بو گونلري من اونوتمارام، من اونلاري عصرلرله اونوتمارام! قوي آللاهلار گليب منيم مدحلريمي ائشيتسينلر، آنجاق ائنليل بورا گلمه سين، چونکي او، مصلحتلشمه دن داشقين ياراتميش و منيم آداملاريمي محوه محکوم ائتميشدير». لاکين ائنليل ده گلير. او، ساغ قالانلار اولدوغونو گؤروب غضبله نير. او زامان ائا اونا دئيير: «سن آللاهلار آراسيندا ان مودريکيسن، قهرمانسان! سن نئجه، نئجه مصلحتلشمه دن داشقين ياراتدين؟ گوناهکارين گوناهيني اؤز اوستونه قوي، جينايتکارين جينايتيني اؤز اوستونه قوي، آما يازيغين گلسين، بوتون بشري محو ائتمک اولماز».
زيوسودرانين گميسي نيسير (کينيپا) داغي اطرافيندا خيلاص اولور. آللاهلار اونلارا ابدي حيات وئرير. گمي نين خيلاص اولدوغو يئر - کينيپا (نيسير) داغي بيزيم ماننا اراضيسينده دير.
اينگيليس آركئولوقو لئونارد ووللي اور شهري نين يئرينده آپارديغي قازينتيلار زاماني 18 مئتر هوندورلوکده معبد خاراباليغي آشکار ائتميشدير. معبدين بونؤوره سي ميلاددان اونجه 4-جو مينيلليگين اورتالارينا عايد طبقه ني تشکيل ائدير. بو طبقه دن آشاغي 3 مئتر قالينليغيندا قوم، ليل و داشلاردان عيبارت طبقه، سونرا يئنه مدني طبقه آشکار ائديلميشدير. اراضيده بير نئچه يئرده بو جور طبقه لر موشاهيده اولونموشدور. بو گؤسترير کي، اوبئيد دؤورونده، بلکه ده اوندان اول بو يئرلرده دجله و فرات چايلاري نين داشماسي نتيجه سينده بؤيوک فلاکت اولموش، چوخلو اينسان تلفاتي باش وئرميشدير. بو معلومات اوبئيدلردن سومرلره چاتميش، سونرالار «نوح داشقيني» آدي ايله تؤوراتا و قورانا دا دوشموشدور. لاکين بو کيتابلاردان داها اول نوح توفاني باره ده معلومات «بيلقاميس» داستانيندا وئريلميشدير. تاريخي شخصيت حساب اولونان (ميلاددان اونجه2800-2700-جو ايللر آراسي) بيلقاميسين تصويري پروسئسينده تحکييه چي دئيير:
او هر سيرري بيلردي، او هر شئيي گؤرردي،
يئري سو باسماسيندان بيزه خبر وئرردي.
سومرلرين گيل لؤوحه لرده داشقين حاقيندا معلوماتيني ايلک دفعه اينگيليس عاليمي جورج سميت اوخوموشدور. سومر يازيلاريندا داشقين تصديق ائديلير: ائگئر آ-ما-رو با-اور-را-تا ايناننا نين-کور-کور-را-کئ... آ-نام-تيل-لا-کا مو-اون-نئ-سود-سود ‘پوسلئ توقو، کاک ناوودنئنيئ کونچيلوسغ، ايناننا، ولاديچيوا وسئخ ستران... وودو ژيزني ايم ايزليلا’ - داشقين قورتاران کيمي بوتون اؤلکه لرين حاکيمي ايناننا ...سويو اونلارين حياتيندان کنار ائتدي.
نوح - آدم و حوانين نسليندن ساييلير، او، طوفان زاماني بؤيوک فداکارليقلار گؤسترميشدير. يوخاريداکي قئيدلردن گؤروندويو کيمي، «بيلقاميس» داستانيندا اونون آدي اوبار توتونون اوغلو اوتناپيشتيم شکلينده ايشلنميشدير.
نوح داشقيني قديم دونياني دايم مشغول ائتميش، تاريخي حاديثه لرين واختيني چوخ زامان همين داشقي نين واختي ايله موعين ائتمه يه چاليشميشلار. آلمان عاليمي ف.دئليچ گؤسترير کي،» بابيلليلر اؤز تاريخلريني ايکي بؤيوک دؤوره – داشقينا قدرکي و داشقيندان سونراکي دؤوره بؤلورلر؛ بو داشقين بوتون بؤيوک چايلارين دنيزه طرف يؤن آلديغي و زلزله لي، قاسيرغالي و يا ايلديريم کيمي آخينتيلي، خوصوصي نؤوع دهشتلي بير توفان اولموشدور».
نوح طوفاني حاقيندا بيبلييادا وئريلن معلومات دا سومرلردن آلينميشدير: «...طوفان باره ده بابيل ميفي نين اؤزو ده اصلینده ايلک سومر قايناغيندان گؤتورولمه دير».
نوحون گميسي، دئديگيميز کيمي، جنوبي آذربايجان اراضيسينده کي کينيپا داغي نين اتکلرينده خيلاص اولموش، ايلک دفعه او يئرلرده تورپاق گؤرموش و گميده کي لر ساحيله چيخا بيلميشلر. نوح طوفاني ايله باغلي علامت و ميفلر شيمالي آذربايجان اراضيلرينده ده گئنيش ياييلميشدير: «خالقيميزين يادداشيندا هله چوخ قديم زامانلاردان «نوح پئيغمبر»، «نوح توفاني»، «نوح گميسي» آنلاييشلاري وار. ايندي نين اؤزونده ناخچيوان اراضيسينده «گمي قايا» آدلي بير داغ ياد ائديلير. بونلار چوخ سؤز دئيير و بو مضمونون، بو تصوورون بيزيم اوچون دوغما اولدوغونا، محض سومر اجدادلاريميزدان کئچيب گلديگينه شوبهه يئري قويمور...»
ائل آراسيندا جبراييل رايونو اراضيسينده کي ديري داغلارينا وئريلن آد دا نوحلا علاقه لنديريلير. بابالاردان بئله بير افسانه قالميشدير: اينسانلار داغين سينه سينده اکين-بيچينله مشغولدور. مازان اوغلان اطرافدا اوينايير، ننه سي چؤرک سالير. ائله بو زامان نوح توفاني، داشقين باشلايير. بونو گؤرن ننه مازانا دئيير کي، چيخسين داغين باشينا. ننه اؤزونون داغا چيخا بيلميه جگيني حيسس ائتديگي اوچون چؤرگي ياريمچيق قويا بيلميه جگيني بهانه ائدير. اوغلان چتينليکله داغين زيروه سينه قالخير و سويون گئتديکجه ياخينلاشديغيني گؤرور. سون اوميد ديک داشدير، اوغلان چتينليکله ديک داشين اوزرينه قالخير. بير نئچه گوندن سونرا سو ياتماغا باشلايير. بو زامان بير قوجا اوغلانا ياناشير. بو، نوح بابادير. او، اوغلاني ديک داشين اوزريندن ائنديرير، اونون ساغ قالماسينا تعجوب ائدير. گزديگي يئرلردن يالنيز بورادا جانلييا، ديرييه راست گلديگي اوچون قوجا بو داغا «ديري» آدي وئرير (ديري - تير - ياشاماق، تيريق - جانلي، ديري سؤزلريدير) نوحون گميسي گئري قاييدارکن قوجا اؤز نوه سي صنمي اوغلانا وئرير. مازان بؤيويوب گوجلو بير پهلوان اولور. صنمله ائوله نير، اوغول-اوشاقلاري اولور. سونرالار ائل صنعتکاري قورباني ده بو نسيلدن يارانير.
ديري داغي نين دؤشونده مازان ننه نين قبري ايندي ده دورور. ز.ي.يامپولسکي قبري مادرشاهليق دؤورونون ياديگاري سايميشدير. اونو دا قئيد ائدک کي، بو افسانه ايله باغلي ديک داشين، ننه نين چؤرک تاختاسي، کونده لري و... ديري داغي نين دؤشونده داشا دؤنموش شکيلده قالماقدا اولدوغو باره ده ده افسانه لر واردير.
ديري داغي نين اتگينده يئرلشن بالاجا خلفلي کندي نين ساکيني بيلال فرج اوغلو (اؤزونو قورباني نين نسليندن سايير) بو افسانه ني نظمه چکميشدير.
نوحون گميسي نين قونشو ناخچيوان اراضيسينده داشقين زاماني بير سيرا داغلارا يان آلديغي و نوحون اونلارا آغري داغ، اينان داغ، کمکي، گمي قايا آدلاريني وئرديگي باره ده «نوحون طوفاني» آدلي افسانه ده بو جهتدن ماراقليدير.
داشقين حاقيندا هيند افسانه سي ده واردير. افسانه ميلاددان اونجه 1-جي عصرده قئيده آلينميشدير. مانو سو گؤتوروب اليني يوماق ايسترکن الينه بير باليق دوشور. باليق دئيير: «مني بؤيوت، سني خيلاص ائدرم». «سن مني ندن خيلاص ائده جکسن؟» - دئيه سوروشدوقدا باليق جاواب وئرير: «بوتون جانليلاري داشقين آپاراجاق، سني اوندان خيلاص ائدرم». مانو باليغي بؤيودور، دنيزه آتير. باليق بير گمي قاييريب داشقين، توفان گونو گمييه گيرمگي تاپشيرير. داشقين باشلايير. باليق گليب گميني يئدگينه آليب شيمال داغلارينا چاتديرير، داغي گؤستريب دئيير: «بودور، من سني خيلاص ائتديم. ايندي گميني آغاجا باغلا کي، سو سني آپارماسين. هله ليک سن داغين باشيندا اولاجاقسان. سو ياتماغا باشلاياندا تدريجاً (آشاغيلارا) دوشه بيلرسن».
ايندي همين داغ «مانو ائنيشي» آدلانير. داشقين بوتون جانليلاري آپارميش، يالنيز مانو قالميشدير. («ماهابهاراتا» - «بهارات نسلي نين بؤيوک دؤيوشو حاقيندا پووئست» 18 کيتابدان، 90 مين بئيتدن عيبارتدير و ميلاددان اونجه 1-جي مينيلليگين 2-جي ياريسيندا بير نئچه عصر عرضينده يارانميشدير.)
سومر متنلري چوخ رنگارنگ مساله لري احاطه ائدير: اينضيباطي آکتلار (اور، اوروک شهرلري نين، 3-جو اور سولاله سي نين نهنگ آرشيوي، نيپپور، لاقاش، درئهئم و جوخا سندلري)، چار يازيلاري (خوصوصيله لاقاش شهرينده تاپيلميش يازيلار)، ادبي اثرلر – هيمني لر، آغيلار، آندلار، دوعالار، محکمه قانونلاري، مثللر و ميفلر... ياخشي جهت بودور کي، چار يازيلاري هم آککاد، هم ده سومر ديلينده يازيلميشدير. «او دؤورون زنگين ادبياتي تام شکيلده بير خئيلي اينفورماسييا وئرمک ايمکانينا ماليکدير...» بو جهتدن سومر قهرمانليق داستانلاري خوصوصي اهميته ماليکدير.
قديم سومرلرين ياراتديغي دوققوز قهرمانليق داستاني معلومدور. بو داستانلارين چوخو قديم آذربايجان دؤولتي آراتتا ايله باغليدير. داستان قهرمانلاري نين بير قيسمي - ائن-مئرکار، لوقالباندا و بيلقاميس تاريخي شخصيتلردير.
«بيلقاميس» داستاني سونرالار يارانميش تورک داستانلاري ايله سيخ باغليدير. داستانين قهرماني نين آدي سونراکي تورک داستانلاري نين بير سيرا قهرمانلاري نين آدلاري ايله عئيني قورولوشلودور.
داستانين اساس قهرماني نين آدي موختليف واريانتلاردا قئيد اولونور: بيلقاميس/ بيلگميس/ بيلقاميش/ بيلقامئش و يا گيلقاميس /گيلقاميش/ گيلقامئش. بو آدلا قديم تورک قهرمانلاري نين آدلاري - آلپاميس/ الپاميش (اؤزبکلرده)، بوغرانجي اوغلو ايلالميش/ايلالميس، ترسوزاميش/ ترسوزاميس («ده ده قورقود کيتابي»ندا) آدلاري آراسيندا اوخشارليق و آهنگدار سسلنمه تصادوفي اولماييب، بو قهرمانلارين بير معنوي تئله باغليليغينا، «قارداشليغينا»، بير آنا کؤکدن چيخديغينا، بير قايناقدان گلديگينه شاهيدليک ائدير. عليبيزاده يازير: «تکجه «بيلقاميس» داستانيندا اؤزونو گؤسترن باشقا معنوي کئيفيتلر بير يانا، اوچ موهوم عاميل - ديل، ائل - دؤولت (اوروک)، اينام (تنقري/تانري) سومر و موعاصير تورک خالقلاري نين بير کؤکه باغلي اولدوغو فيکريني سؤيله مه يه اساس وئرير. بئله بير سسلشمه ني، بئش مين ايلليک بير واختي، مسافه ني کئچيب گلن و دييشمه يهن اوچ موهوم معنوي عاميلي دونيا خالقلاري نين هئچ بيرينده تاپماق مومکون دئييل».
داستانلاردان بيري «ائن-مئرکار و آراتتانين عالي کاهيني» («ائن-مئرکار 1-جي وئرخوونيي ژرئو آراتتي») آدلانير. باشقا داستانلارا نيسبتاَ بو داستان داها ياخشي قالميشدير. داستاني سومر ديليندن س.ن.کرامر ترجومه ائتميشدير. داستانين اساس قهرماني ائن-مئرکاردير. او، ميفيک قهرمان ساييلسا دا، سومرلرين چار سيياهيسيندا آدي واردير. داستاندا اوروک حؤکمداري ايله آراتتا حؤکمداري، اوروک شهر دؤولتي ايله آراتتا دؤولتي آراسينداکي موناسيبتلردن بحث ائديلير. حاديثه لر ميلاددان اونجه 3-جو مينيلليگين 1-جي ياريسينا عايددير. اوروک حؤکمداري ائن-مئرکار آراتتاني اؤزونه تابع ائتمک ايسته يير، بونون اوچون ايلاهه ايناننانين گوجوندن ايستيفاده ائتمه يه چاليشير و اونا موراجيعت ائدير: «... او زامان باش کاهين، زاموش اؤلکه سيندن ايناننانين ايشيقلي اورگي ايله سئچيلميش آللاه اوتونون اوغلو ائن-مئرکار اؤز آغاسينا، مئهريبان حاکيمه، ايشيقلي ايناننايا دوعا ائدير: «منيم آغام ايناننا، اوروک اوچون (اراتتانين آداملاري) قوي قيزيل و گوموش ايشله ييب حاضيرلاسينلار، ...سنين ياشاديغين ايشيقلي منزيل زيينتلنسين، اونون ايچريسينه قورباني من گتيررم! آراتتا اوروکا تابع اولسون! آراتتانين اهاليسي اؤز داغلاري نين داغ داشيني قوي گتيرسينلر، قوي منيم اوچون بؤيوک معبد تيکسينلر، قوي بؤيوک معبد دوزلتسينلر! بؤيوک معبدي، آللاهلار معبديني قوي ايشيقلي ائلسينلر! قوي کولابادا منيم آيينلريمي دوزگون ايجرا ائتسينلر!» لاکين آراتتا حؤکمداري (اونون آدي چکيلمير، ائن - ‘کاهين-حؤکمدار’ آدلانديريلير) بؤيوک اوستاليقلا اؤلکه سيني مودافيعه ائدير، ائن-مئرکارلا مساله ني تاريخده ايلک دفعه صولح يولو ايله حلل ائدير، اونا، اونون اؤلکه سينه داش، لاجيورد، قيزيل، گوموش گؤندرير، عوضينده اوندان تاخيل آلير. بوتون علاقه لر قاصيد واسيطه سيله اولور. قاصيد «قارا داغي» آشير، يئددي داغي کئچير، آراتتا اؤلکه سينه گلير و حؤکمداري نين ايستکلريني آراتتا کاهينينه چاتديرير.
گؤرونور، بو اؤلکه لر اوللر ياخين قوهوملار طرفيندن ايداره اولونان ايالتلر شکلينده قورولموش، داها گوجلو گؤرونن بير مرکزدن ايداره اولونموشدور. ايندي ائله دؤوردور کي، هر ايکي طرف گوجلنميشدير، اؤزلريني موستقيل دؤولت کيمي آپارماق ايسته ييرلر. لاکين آللاهلاري يئنه ده بيردير - ائنليلدير، ايناننادير، ايشتاردير... اونا گؤره ده اوروک کاهيني نين سيفاريشيني ائشيتديکده آراتتانين باش کاهيني تعجوبله نير و اؤز آغاسينا بئله بير جاواب آپارماغي قاسيده تاپشيرير: «من - عالي کاهين، (ايلاهه ايناننانين) پاک الي ايله تعيين اولونموشام. بوتون اهالي نين حؤکمداري، موقدس ايناننا آراتتايا، پاک مراسيملر اؤلکه سينه حقيقتده مني گتيريب. آراتتانين قارشيسينداکي بؤيوک داغلاردا دقيق شکيلده مني قاپي قويوب. آراتتا اوروکا نئجه ايطاعت ائده بيلر؟ آراتتا اوروکا ايطاعت ائتميه جک، دئ اونا!»
اونو دا قئيد ائدک کي، آراتتا حؤکمداري «عالي کاهين» آدلانديريلديغي کيمي، داستاندا ائن-مئرکار دا عالي کاهين آدلانديريلير: «الي کاهين (يعني ائن-مئرکار) ايشيقلي اينانناني دينله دي». ائن-مئرکار ايناننايا دوعا ائتديکدن سونرا ايناننا اونا مصلحتلر وئرير. بو جهت گؤسترير کي، اوروک و آراتتا دؤولتلري عئيني تيپلي، عئيني حوقوقلو دؤولتلردير.
هئچ بير داستان يالنيز اويدورمالاردان عيبارت اولمور، موطلق موعين تاريخي ايزلري ده موحافيظه ائديب ساخلايير. او جهتدن بو داستاندا ماراقلي مساله لر واردير. داستان چوخ آيدين شکيلده اوروکلولارلا آراتتاليلارين بير کؤکدن اولدوقلاريني، بير ديلده دانيشديقلاريني گؤسترير. ائن-مئرکار مودريک قاصيدي يئنيدن آراتتا حؤکمداري نين يانينا گؤندرير و اونا بئله بير تاپشيريق وئرير: «بؤيوک داغلاردان کئچيب (اراتتانين عالي کاهينينه) طرف گئت. آراتتانين عالي کاهينينه دئ و علاوه ائت: «...نه واختسا ايلان دا يوخ ايدي، عقرب ده يوخ ايدي، گورئشن ده يوخ ايدي، شير ده يوخ ايدي، ايت ده يوخ ايدي، جاناوار دا، قورخو دا يوخ ايدي، دهشت ده، آداملارين رقيبي ده يوخ ايدي. همين گونلرده سومرلرله بير ديلده دانيشان شوبور داغي و هامازي ويلايتي، بؤيوک عنعنه لرين بؤيوک داغلاري، هر بير شئيي اولان اور اؤلکه سي، تهلوکه سيزليکده راحات عؤمور سورن آموررو اؤلکه سي - بوتون اهالي و ائنليله ايطاعت ائدن بوتون خالق بير ديلده مدحييه لر اوخويوردو». «ائنليله ايطاعت ائدن بوتون خالق» دئديکده سومر اهاليسي ده، آراتتاليلار دا نظرده توتولور. بو اثرده آراتتا اهاليسي دايم «پاک مراسيملر اؤلکه سي نين اهاليسي» آدلانديريلير. ديقت ائديلسه، داغ اهاليسي نين يئرلشديگي اراضيده شوبور داغي وار.
ي.ب.يوسيفوو آراتتانين اينديکي جنوبي آذربايجان اراضيسينده يئرلشديگيني و تاريخده ايزي قالميش ايلک آذربايجان دؤولتي اولدوغونو ثوبوت ائتميشدير. مؤليف اينديکي سولئيمانييه ويلايتينده قاراداغ يئر آدي نين قالماقدا اولدوغونو قئيد ائتمکله ياناشي، ميلاددان اونجه 8-جي عصرده، 2-جي سارقونون يئددي داغي آشيب، آراتتا چاييني کئچيب ماننايا داخيل اولدوغونو گؤسترن قديم منبع حاقيندا دا معلومات وئرميشدير. دئمه لي، آراتتا هم اؤلکه نين، دؤولتين آدي، هم ده اينديکي جنوبي آذربايجان اراضيسينده چاي آدي اولموشدور. ي.ب.يوسيفووون بئله بير مولاحيظه سي ده وار کي، اولا بيلر، 2-جي سارقونلا باغلي کيتابه ده آبيده مؤليفي «اراتتا چايي» يوخ، ساده جه «اراتتانين چايي» دئمک ايسته ميشدير.
ماراقلي جهتدير کي، اطرافيندا او قدر شهر دؤولتلري اولا-اولا، ائن-مئرکار نه اوچون نيسبتاً آراليدا يئرلشن، يئددي داغ آشاراق معبد تيکينتيسي اوچون اوستالار گتيرتمه يه، داش گتيرتمه يه، ميس، قيزيل، گوموش گتيرتمه يه چاليشديغي آراتتايا موراجيعت ائدير؟ هم ده داستاندا آراتتايا حوسن-رغبت وار، ايلاهه ايناننا اونو دايم قورويور، آراتتا حاکيمي حاضيرجاوابليغي و مودريکليگي ايله سئچيلير. ائله بيل، بو داستان اوروکلولار طرفيندن دئييل، آراتتاليلار طرفيندن ياراديلميشدير. هر حالدا، اوروک دؤولتي گوجلنميش اولسا دا، آراتتاني اؤزوندن آسيلي وضعيته سالماغا چاليشسا دا، راضيلاشما و خوش موناسيبت آيدين گؤرونور. بونلار گؤسترير کي، اوروکلولارلا آراتتاليلار آراسيندا ائتنوژئنئتيک علاقه لر، قوهوملوق علاقه لري واردير. ائن-مئرکارين گؤندرديگي قاصيد آراتتا حؤکمدارينا اؤز حؤکمداري نين (ائن-مئرکارين) سيفاريشيني چاتديرارکن «سنين آتان، منيم آغام مني سنين يانينا گؤندردي» دئيير. ياخود باشقا بير داستاندا آراتتا حؤکمداري ائن-مئرکاري اؤزونون بؤيوک قارداشي سايير، بير آنانين اؤولادي اولدوقلاريني بيلديرير: «آنا بطنينده بئله من سنه تاي دئييلديم»- دئيير. آراتتا و اوروک دؤولتلريني علاقه لنديرن بو داستاندان بو جور خوش بير تصورات قازانماق اولور.
ديگر بير سومر داستاني «اوروک و آراتتا» آدلانديريلميشدير. بو آد داستانين مضمونوندان دوغور. آراتتا حؤکمداري ائن-سوکوشسيراننا اوروک حؤکمداري ائن-مئرکاردان طلب ائدير کي، اونون حاکيميتيني تانيسين و ايلاهه ايناننانين آراتتايا کؤچورولمه سينه ايمکان وئرسين. ائن-مئرکار آراتتانين اوروکا تابع اولمالي اولدوغونو و آللاهلارين ايراده سي ايله ايناننانين اوروکدا قالاجاغيني (صؤحبت ايناننانين هئيکليندن گئدير) بيلديرير. آراتتا حؤکمداري اؤز کؤمکچيسي کاهين اور-قيرنونناني اوروکو تابع ائتمه يه گؤندرير. کاهين اوروکا گليب موقدس پيه يه گيرير، اينک و کئچيني ديله توتور کي، سود و قايماق وئرمه سينلر. بونون نتيجه سينده اوروک پيس وضعيته دوشور. بو زامان نيدابا ايلاهه سي نين ايکي چوباني آراتتا ماشماشي (وزيري) اور-قيرنونناني توتوب اؤلدورور. آراتتا حؤکمداري مجبور اولوب ائن-مئرکارين يانينا ائلچي گؤندرير و بو سؤزلري چاتديرماغي تاپشيرير: «ائي سن، ايناننانين ايستکليسي، تکجه سن شؤهرته لاييقسن. ...آشاغي تورپاقلاردان يوخارييا کيمي سن يئگانه حؤکمدارسان، من ايسه سنين آرخانجا گئديرم. آنا بطنينده بئله من سنه تاي دئييلديم، سن منيم بؤيوک قارداشيمسان (فرقلنديرمه لر بيزيمدير) من هئچ بير زامان سنه تاي اولا بيلمرم». بئله ليکله، آراتتا اوروکدان آسيلي وضعيته دوشور. لاکين بو آسيليليق نيسبي كاراکتئرده اولوب، داها چوخ دوستلوق، قارداشليق علاقه لرينه اساسلانير.
داستاندان آيدين اولور کي، اوروک و آراتتا حاکيملري قارداش اولموشلار، بير قاريندان دوغولموشلار. و هم ده اوروکدان آراتتايا قدر («آشاغي تورپاقلاردان يوخارييا کيمي») قارداش طايفانين ايختيياريندا اولموش، لاکين اونلاردان بو و يا ديگري گوجلنديکجه قورويوجو ايلاهه ني - اينانناني اؤز شهرينه، اؤز اؤلکه سينه آپارماغا چاليشميش، اؤز اوستونلوگونو او بيرينه تانيتماق ايسته ميشدير. هر ايکي داستاندا اوروکلولارين اوستونلوگو نظره چارپير. سومر مدنيتي نين اوستون مؤوقئعي، اوراداکي اينکيشاف اوروک و آراتتا موناسيبتلرينده اؤزونو بو جور گؤسترير:
اوچونجو داستان - «لوقالباندا و ائن-مئرکار» داستاني آراتتا ايله اوروکون ياخينليق، قوهوملوق علاقه لريني داها آيدين گؤسترير. داستاندان آيدين اولور کي، ايندي آراتتا ايلاهه ايناننانين مسکنيدير. اوروکون وضعيتي ايسه پيسدير. مارتو (سامي) طايفالاري اوروکو موحاصيره ائتميشلر. ائن-مئرکار اوزاق سفردن ايمدوقود قوشونون کؤمگي ايله اوروکا قاييدان لوقالبانداني آراتتايا گؤندرير کي، اينانناني خبردار ائتسين و آراتتاليلار کؤمه يه گلسينلر. لوقالباندا يئددي داغ آشاراق آراتتايا چاتير. وضعيتي ايلاهه ايناننايا سؤيله يير. ايناننا اوروکو خيلاص ائتمک اوچون مصلحتلر وئرير. بو داستاندا آراتتا اوروکون دار گونده کؤمگينه گلن موتتفيقي، ياخيني، دوستو کيمي تصوير ائديلميشدير.
«لوقالباندا و هورروم» آدلانان دؤردونجو داستاندا ائن-مئرکار آراتتايا يوروش ائتمک ايسته يير. لاکين هورروم اؤلکه سينده (اراتتا ايله ايلام آراسيندا) لوقالباندا خستله نير. اونو اؤلموش بيليب هورروم داغيندا قويورلار. لوقالباندا ايکي گوندن سونرا آللاهلارين (اوتو، ايناننا، سين) وئرديگي «حيات يئمي»، "حيات سويو» ايله ساغالير. داستانين آردي پوزولموش اولدوغوندان سفرين سونو بيلينمير.
قالان داستانلار اوروک و کيش شهر دؤولتلري آراسينداکي موباريزه دن («گيلقامئش و آتا») و اوروک حؤکمداري گيلقامئشين ماجرالاريندان بحث ائدن «گيلقامئش» داستانلاريدير. تاريخچيلر اؤزلري ده اعتيراف ائديرلر کي، «سومر داستانلاريندا هئچ بير اؤلکه يه آراتتا قدر ديقت يئتيريلمه ميشدير. سومرلر بو اؤلکه ايله ياخيندان تماسدا اولموشلار». لاکين بيز بو قناعته دگيک کي، سومرلر آراتتاني اؤزلرينينکي سايميش، اؤز قارداشلاري حساب ائتميشلر. شهر دؤولتلري (اوروک و آراتتا) آراسيندا دوستلوق، ياخينليق، قارداشليق موناسيبتلري ايله ياناشي، بو و يا ديگر دؤولتين اوستونلوک ايديعاسي ايله علاقه دار ناراضيليقلار دا اولموشدور. بوتون بونلار ان قديم دؤورلرده سومرين آراتتادان آيريلديغيني بير داها تصديق ائدير. آراتتا ساکينلريندن فرقلي اولاراق، سومرلرين گلمه اولدوقلاري و آذربايجان اراضيلريندن ايکيچاياراسينا ائنديکلري معلومدور. سون دؤورلرده قبول ائديلميش اساس فيکير بوندان عيبارتدير کي، سومرلر ايکيچاياراسينا زاگروس زوناسيندان - آراتتادان کئچميشلر.
آراتتاليلارلا سومرلرين قوهوملوغونو گؤسترن بير جهت ده اونلارين عئيني آللاهلارا سيتاييش ائتمه لريدير. سومر آللاهي دوموزي آراتتايا دا حيمايدارليق ائدير. سومرلره مخصوص برکت و محبت ايلاهه سي ايناننا (اککادلاردا ايشتار) آراتتانين دا برکت و محبت ايلاهه سيدير. اوروکون باش کاهيني ائن-مئرکار ايناننايا اوز توتاراق آراتتاليلارين داش، آغاج گتيره رک اوروکدا پارلاق بير معبد تيکمه لريني، قيزيل-گوموشله بزمه لريني آرزولايير - ايناننا اورادا ابدي راحاتليق تاپسين. ايناننانين هئيکلي آراتتا معبدينده ده وار. آراتتا ايناننانين دا دوغما ائوي حساب اولونور. ايناننا هم ده «مودريک داغ خانيمي» آدلانديريلير. بونلار بير داها گؤسترير کي، سومرلرين اولکي مسکني داغلار اولموش، اونلار ايکيچاياراسينا داغلاردان ائنميشلر. ايناننا ائن-مئرکارا آراتتايا قاصيد گؤندرمگي مصلحت گؤرور. «قوي قاصيد سوزدان، آنشاندان کئچسين، پاريلتيلي داغلاري قالخسين، پاريلتيلي داغلاري ائنسين، آراتتانين باش کاهيني نين يانينا گئتسين». قاصيد ايکي دؤولت آراسيندا گئنيش علاقه لر يارادير، آخيردا ائن-مئرکار اؤزو آراتتايا گلير. سومر حئيواندارليق آللاهي، ايناننانين سئوگيليسي دوموزي (تامموز) آراتتاني دا حيمايه ائدير و ...
بئله ليکله، سومر داستانلاري سومر - آراتتا قوهوملوغونو ثوبوت ائدير. بونون اؤزو ده بؤيوک منبعدير. لاکين، شوبهه سيز، بو ايکي خالقين ديل قوهوملوغونون ثوبوتو اوچون يازيلي ماتئرياللارين تدقيقي واجيبدير. بونون اوچون سومر ميخي يازيلاري نين خوصوصيتلري و اوخونما وضعيتي باره ده معلومات آلماق فايدالي اولاردي.
حاضيرلايان: علي دهقاني آذر
دوشونجه، ادبيات و اسطوره دونياسينا يئني بير باخيش آچيسي آختارانلارا خوش گلدينيز دئييب و اونلارين ايش بيرليگين گوزلوروك.