موغام ذيکر موسيقيسي کيمي
("موغام عالمي" بين الخالق سيمپوزيومونون ماتئرياللاريندان)
"مني ذيکر ائدين کي، من ده سيزي ذيکر ائديم...".قوران، 2:152
فيکريمجه، موغامين فلسفه سي اونون بير ذيکر موسيقيسي کيمي آچيلماسينا باغليدير. بو خط شرقده يئگانه حال دئييل، هيند موسيقيسينده بيز عئيني فئنومئني (گوروشه بيلن پديده) (راقالاردا) موشاهيده ائده بيلريک. بو فرقين دقيقلشديريلمه سي ان آزي اونا گؤره لازيمدير کي، اؤز-اؤزلوگونده موسيقي اولدوقجا گئنيش تعييناتلي حاديثه دير. او هم، اَيلنجه، هم خيالا دالما واسيطه سي کيمي، هم رقص، هم ده تمثيلچيليک کيمي (مثلا، دؤولت، فئدئراسييا و ... هيمنلري، حتّی ايندي تئلئفون شيرکتلري نين ايميج-تونلاري کيمي) تعييناتلاردا آشکارلانا بيلير. موغام ايسه آذربايجان موسيقيسي نين لاد اساسي اولماقلا ياناشي اؤز-اؤزلوگونده ذيکر موسيقيسيدير، روحاني اهميت کسب ائدن حاديثه دير.
موعاصير موغام سوفيزمين محصولو اولاراق مؤوجوددور. اونو ساده جه خالق ياراديجيليغي کيمي گؤرمک ايسته ينلر بو حالدا موغامين مؤحکم فلسفي قورولوشا و درين فلسفي مضمونا ماليک اولماسي فاکتيني نه جورسه ايضاح ائتمه ليديرلر.
بو سويييه ده جيدي فلسفي موسيقي خالق مئلوسوندان بهره لنسه ده، ساده جه خالق تفککورونه اساسلانيب فورمالاشا بيلمزدي. موغامين هيند راقالاري ايله موقاييسه سي تصادوفي دئييلدير. اگر راقالار وئدلرين روحاني فلسفه سينه آرخالانيرسا، موغام دا ايسلام فلسفه سينه سؤيکنميشدير. اونون ماقلارلا، زردوشتلوکله علاقه سي باره ده مولاحيظه لر اولسا دا ، موعاصير موغام بير موسلمان مدنيتي فئنومئني اولاراق قاورانيلير و دوشونورم کي، کونسئپتوال (مفهومي) اولاراق اونون فلسفي اساسي محض قوراندا آختاريلماليدير.
ذيکر موسيقيسي نين مقصدي ندير؟ اينساني کاميل دويغولار آهنگينه سالماق و اونو پيلله-پيلله حاقيقي رئالليغينا دوغرو قالديرماق. بو باخيمدان بؤيوک رومي، نسيمي، فوضولي کيمي شاعيرلرين تمثيل ائتديگي سوفي پوئزيياسي ايله موغامين مقصدلري عئينيت تشکيل ائدير. و بوردا اساس مساله شاعيرين و موسيقيچي نين روحاني سوييه سيندن آسيليدير. اؤز –اؤزلوگونده نه پوئزييا، نه ده موسيقي قوران باخيميندان دير دئييلدير. مثلا، شاعيرلر باره ده قوراندا دئييلير: "شاعيرلره گلينجه، اونلارا يالنيز يولونو آزميشلار اويار! مگر گؤرمورسنمي، اونلار بوتون واديلري اوئييل-اوئييل دولاشير و عمل ائتمه ديکلريندن دانيشيرلار؟ يالنيز ايمان گتيرن، خئيير حاق ايشلر گؤرن و آللاهي چوخ ذيکر ائدنلردن باشقا " (قوران،26:224-227). دئمه لي، قورانا گؤره شاعيرين (صنعت کارين) آللاهي ذيکر سوييه سي اؤنمليدير. اوندا اونون صنعتينده، يالان اولماياجاق. اثر اؤز مؤليفيندن آيري دئييل، اونون سوييه سي موليفي نين روحاني سوييه سي نين گوزگوسودور. موسيقيده ده ائلجه (7). يالنيز کاميل دويغولاري ياشايان اينسان اونلارين ترجوماني اولا بيلر و بو بنزرسيز نايليتي (روحاني کاميلليگي) دينلگيجييه اؤتورر، اونو هارداسا، کاميلليگين هاواسي ايله "ائلئکتريکلشديره" بيلر. روحاني ترققي آختاران فرد اوچون بو فايدالي تکان رولونو اوينايير کي، سوفيلر بوندان مهارتله ايستيفاده ائتمگي باجاريرديلار. مثلا، 19-جو عصرين سونلاريندا و 20-جي عصرين اوللرينده ياشاميش و چيشتي سوفي اوردئنيني تمثيل ائتميش، عئيني زاماندا سوفي-موسيقيچي کيمي تانينان حضرت عينايت خان بيزه بو باره ده معلومات وئرير (4؛5).
20-نجي عصرده موغامين حفظ اولونوب قورونماسي اوچون چوخ ايشلر گؤرولدو. بورادا، هئچ شوبهه سيز کي، اساس رول بؤيوک اوزئيير حاجي بيووا مخصوصدور. لاکين بو، موعين معنادا يالنيز کونسئرواسييا ايدي. سووئت دؤنمينده موغام يالنيز ميللي موسيقي کيمي اؤيره نيليردي. اونون فلسفي قايه سي ده مووافيق اولاراق خالق تفککورونده، اونون ائستئتيک جهتلرينده آختاريليردي (2). طبيعيدير کي، او زامان ايسلامدان دانيشماغين يئري يوخ ايدي. بو سببدن ده، دوشونورم کي، آذربايجان موغامي نين حاقيقي اينتيباهي هله قارشيدادير.
موغامين صيرف ايفاچيليق صنعتي کيمي اينکيشافي پئرسپئکتيوسيزدير. کؤکوندن آيريلميش بيتکي نين اينکيشافي کيمي. موغامين اينکيشافي ايفاچيليغين اينکيشافيندان چوخ اورگين اينکيشافيندان آسيليدير. سوفيلرين ذيکر مدنيتينه قاييتماق لازيمدير کي، موغام گونوموزده بير موزه ائکسپوناتي اولماق عاقيبتيندن قورتولسون. بو باخيمدان، گؤرکملي موغام اوستادي، بو گون دونيادا محض سوفي موسيقيسي نين ان بؤيوک تمثيلچيلريندن بيري کيمي تانينان عاليم قاسيمووون تجروبه سي عيبرت آميزدير. موغامي بيلمک، ايفا ائتمک آزدير، موغامي ياشاماق لازيمدير.
بير قدر ذيکر حاقيندا. شرق ميستيسيزمينده (عرفان) بو آنلاييش، قودرتلي روحاني ترانسفورماسييا اوصولو کيمي قئيد ائديلير: مئديتاسييا، دوشونمه، خاطيرلاما، يادا سالما معنالاريندا ايضاح ائديلير. و شرقين اوچ بؤيوک ميستيک مکتبينده (بودديزم، يوگا و سوفيزم) ذيکر تخمينا عئيني مفهوم داخيلينده ايضاح ائديلير. گئرچک اينسان ضيديتلي، قوصورلو، اَيري قاوراييشا ماليکدير، بو سببدن ده آللاهين حيکمتيني آنلاماقدان اوزاقدير. مؤوجودلوق اونا کوسميک آنلاشيلمازليق کيمي گلير و بئله ليکله او بورادا نيين باهاسينا اولورسا اولسون ساغ قالماغا، نفسي باخيميندان داها اوستون مؤوقعده قرارلاشماغا چاليشير. اخلاق اؤز ايلاهي ماهيتيني ايتيرير و يالنيز بير ايجتيماعي اينستيتوت ستاتوسوندا ("ايجتيماعي سازيش" کيمي) نيسبي مؤوجودلوغونو داوام ائتديرمه لي اولور. قوراندا بو مقام اؤز عکسيني "اورکلرينده اَيريليک اولانلار"، "قازانديقلاري موقابيلينده اورکلري پاس باغلاميشلار"، "اورکلرينه مؤهور وورولموشلار" کيمي تعيينلرده تاپير کي، اونلار هئچ نيي دوز گؤرمزلر.
قوراندا اساس اعتيباري ايله آللاهي و آخيرتي ذيکردن دانيشيلير کي، بو يوللا اولا بيلسين کي، اينسان آللاهين مرحمتيني قازانميش اولا و آللاه اونون اورگي نين اَيريليگيني دوزلده، پاسيني و مؤهورونو آچا. پسيكولوژي پلاندا بو پروسئس اينسان شعوورونون حاقيقي رئالليغي دايمي خاطيرلاماسي واسيطه سي ايله ايللوزور رئالليقدان آييلماسيني خاطيرلادير. و طبعي کي، آييلما مقاملارا، پيلله لره ماليکدير. موغام مقام دئمکدير. بونو اونون شؤعبه لري ده گؤسترير. هر شؤعبه ده اساس موتيو بيتکيندير، ياريمچيق دئييل، لاکين هر نؤوبتي شؤعبه اولکيندن اوجاليق، آييقليق سوييه سي، گئرچکليگي داها آدئکوات (دوزگون- مساوي) قاوراييشي ايله فرقله نير و بو سببدن ده حئيرتين و کدرين يوکسه ليشي ايله موشاييعت اولونور. مقاملار اينسانين دوردوغو روحاني پيلله سي، درجه سي ايله موعين اولونور: "هر کس اوچون ائتديگي عمللره گؤره درجه لر واردير. رببين اونلارين نه ائتديکلريندن قافيل دئييلدير! " ( قوران،6:132).
موغامين هر سونراکي شؤعبه سينده گئرچکلييه رئاکسييا مؤمينلييه داها آدئکوات اولور. اينسان مؤوجودلوق قارشيسيندا تلاش، قورخو، تعجوب، حئيرت کيمي دويغولاري ياشاماغا باشلايير کي، بو دا اونون گئرچک سيتواسيياسينا داها مووافيقدير. قوراندا اينسانين رئالليغا غئيري-آدئکوات رئاکسيياسي باره ده بيلديريلير: "يعني سيز بو حئکايه يه تعجوب ائديرسينيز؟ گولور و هئچ آغلاميرسينيز و اعتيناسيز قاليرسينيز؟ تئز اولون، آللاه قارشيسيندا سجده ائدين و اونا عيبادت ائدين!"(قوران،53:59-62). و موغامين قهرماني پيلله-پيلله بو آدئکواتليغا يوکسه لير، آغلايير، آللاها سيغينير، اؤزونو اوندا تاپير. غرب موسيقيسي نادير حاللاردا بو آدئکواتليغا يوکسله بيلميشدير (مثلا، موتسارتين "رئکويئم" اينده و يا پ.چايکووسکي نين 6-جي سيمفونيياسيندا). لاکين عوموميليکده موغامين فوضولي لئکسيکونو (سوزلوك) ايله دئسک "روسوايچيليغي"، مؤوجودلوق قارشيسيندا آغلاماسي قرب موسيقيسي اوچون ياددير. بو سببدن ده قرب آدامي اوچون اونون ائموسيونال (هئيجانلار) چرچيوه لريندن موغامي آنلاماق بير قدر معلوم چتينليک تؤره دير.
موغام بير خاطيرلاما کيمي باشلايير. آخيرتين، دين گونونون خاطيرلانماسي ايله. و خوف ائستئتيکاسي دا بو موسيقيده آيدين ايزله نيلير: "ايمان گتيرميشلر يالنيز او کسلردير کي، آللاهي خاطيرلاياندا اورکلري قورخودان تيترير؛ اونون آيه لري اوخوندوغو زامان همين آيه لر اونلارين ايمانلاريني داها دا آرتيرار، اونلار آنجاق اؤز رببينه توککول ائدر" (قوران،8:2).
سون نتيجه ده، ذيکر اوصولو اولاراق موغام طبيعي صورتده آللاها عيبادتين بير فورماسينا چئوريلير. موغامين قهرماني ذيکرينده ايره ليله ديکجه، مقامدان مقاما، شؤعبه دن شؤعبه يه اؤز ايمانيني آللاه قارشيسيندا تميزله يير، اعتيناسيزليقدان، حيسسياتسيزليقدان، غئيري-صميميليکدن، جاهيلليکدن، قورخوسوزلوقدان، ترددوددن، گوماندان، معنوي سوستلوکدن آزاد اولور و نهايت ذيکرينده بؤيوک تسکينليک تاپميش اولور. بئله ليکله، موغام قارشيميزدا موسيقيده ايفاده اولونموش عيبادت کيمي جانلانير.
موشفيق شوکوراوف، فلسفه علملري ناميزه دي
حاضيرلايان: علي دهقاني آذر
دوشونجه، ادبيات و اسطوره دونياسينا يئني بير باخيش آچيسي آختارانلارا خوش گلدينيز دئييب و اونلارين ايش بيرليگين گوزلوروك.