صمد وورغون 1937-جي ايلده مطبوعاتدا بئله يازميشدي: «سون زامانلار من «آذربايجان» آدلي بؤيوک بير ائپوپئيا (حماسی شئعر) يازميشام. بورادا منيم وطنيمين ايکي مين ايلليک تاريخي نين اساس مرحله لري اؤز عکسيني تاپميشدير». شاعير بو ائپوپئيانين 30 پوئمادان عيبارت اولاجاغيني بيلديريردي. 

شاعيرين شخصي آرشيوينده قيرميزي جيلدلي بير آلبوم وار. آلبومون تيتول ورقينده يازيليب: «آذربايجان. تاريخي پوئما. 1934-1935. صمد وورغون. باکي». اليازمادان گؤرونور کي، شاعير 30 پوئمانين هاميسيني يازماييب و بونا گؤره ده «آذربایجان» آدلانديرديغي ائپوپئياني بوتؤو شکيلده درج ائتديرمه ييب. بو پوئمالاردان بعضيلري «آذربایجان» عومومي قئيدي ايله مطبوعاتدا چاپ اولونوب. 

صمد وورغون همين ائپوپئيايا داخيل ائتديگي «اصلان قاياسي» پوئماسيني ايلک دفعه  «اينقيلاب و مدنيت» ژورناليندا (1938، № 4-5) چاپ ائتديريب. پوئمادا تصوير اولونان حاديثه لرين کونکرئت تاريخي معلومدور. بو، آذربايجانين چار روسيياسينا بيرلشديريلمه سي، او جومله دن باکي شهري نين روس قوشونلاري طرفيندن ايشغال اولونماسي تاريخيدير

«اصلان قاياسي» ادبي تنقيدين ديقتيني او قدر ده چکمه ميشدي. شاعيرين تدقيقاتچيلاريندان بعضيلري بو اثرين آديني خاطيرلاتماقلا کيفايتلنميش، بعضيلري اونو چوخ قيسا شکيلده تحليل ائتميشلر. 

ماراقليدير کي، هله 1947-جي ايلده «اصلان قاياسي»ني «صمد وورغون پوئمالاري نين ان گؤزه لي، ان موکمملي» حساب ائدن، «اثرين مؤوضوسونو 19-نجی عصرین باشلانغيجيندا باکي نين ايستيلاچي روس اوردوسو طرفيندن ايشغال اولونماسي تشکيل ائدير» يازان تدقيقاتچي او.حسن اوف 1956-جي ايلده نشر اولونموش مونوقرافيياسيندا پوئما حاقيندا هئچ بير سؤز دئمه ميشدي. 

مرحوم شاعير-تدقيقاتچي آ.زئيناللي «اصلان قاياسي»نين تدقيقي ايله باغلي بو بوشلوغو دولدورماغا چاليشاراق ايلک دفعه  اونو هدفمند تحليل ائتمه يه سعي گؤستريب. اونون «صمد وورغون صنعتي» (باکي، «علم»، 1990) کيتابيندان آشاغيداکي پارچاني اولدوغو کيمي بورادا وئريريک: «...1948-جي ايلده سوئت يازيچيلار ايتتيفاقي نين ميللي کوميسسيياسي نين نؤوبتي ايجلاسيندا س.وورغونون روس ديلينده بوراخيلميش کيتابي نين موذاکيره سي زاماني تنقيدچي پ.ق.سکوسيريئو «اصلان قاياسي»ني تاريخي تحريف ائدن ضررلي بير اثر آدلانديرميشدير. هئچ شوبهه سيز کي، پوئمادا آذربايجانين روسييانين ترکيبينه داخيل اولماسي دؤورونون حاديثه لري قلمه آلينديغي اوچون بورادا چار روسيياسينا قارشي، اونون ايشغالچيليق سيياستينه قارشي موباريزه موتيولري (مایه، آنا فیکیر) واردي. بو موتيولر بدخواه، وولقار-سوسيولوگيزم تصوورلريندن آيريلماميش آيري-آيري تنقيدچي و ادبياتشوناسلارا خوش گلميردي. اونلار بؤيوک بين الميللچي اولان س.وورغونون شاعير مؤوقعييني شوبهه آلتينا آلماق ايسته ييرديلر. پ.ق.سکوسيريئو س.وورغونو نظرده توتاراق دئييردي: «ميللتچيليک قاليقلاري ائله آداملارين کيتابلارينا داخيل اولور کي، اونلار اؤزلريني بو قاليقلارا قارشي موباريز ساييرلار».  

بئله ليکله، «اصلان قاياسي»نا 1948-جي ايلده موسکوادا، سوئت يازيچيلار ايتتيفاقيندا گؤستريلن بو موناسيبت اثره آذربايجان ادبياتشوناسلارينين دا (البتته، هاميسينين يوخ!) موناسيبتيني موعينلشديرميشدي. 

 بوندان سونرا ادبياتشوناسلاريميز بو اثر باره ده چوخ احتياطلا دانيشميش، ياخود هئچ دانيشماماغي اوستون توتموشلار. گؤره سن، 1938-جي ايلده چاپ اولونموش بو پوئما 10 سونرا نييه بئله هوجوما معروض قالميشدي؟ پوئمانين مضمونونو خاطيرلاياق: 1806-جي ايلين فئورال آييدير. ژئنئرال سيسيانووون باشچيليغي ايله چار روسيياسي نين قوشونلاري باکي شهريني موحاصيره يه آليبدير. طلب آيديندير: باکي نين آچاري ژئنئرالا تقديم اولونمالي، شهر اهاليسي روسييا تابعليگيني قبول ائتمه ليدير. خالقين غئيرتلي اوغلو آسلان (او، بير قدر اول باکي خاني نين قيزي ماهني يارلا ائولنميشدي) شهرين آچاريني ژئنئرالا تقديم ائتمگي اؤز اوزرينه گؤتورور و همين مراسيمده اونو خنجرله ووروب اؤلدورور. روس قوشونو گئري چکيلير... لاکين ياد ائلليلرين ايکينجي هوجومونون قارشيسيني آلماق مومکون اولمور. آسلان دوشمنين الينه کئچمه مک اوچون سئوگيليسي ماهني يارلا بيرليکده خزر دنيزينه آتيلير... 

گؤروندويو کيمي، اثر آذربايجانين روسييايا بيرلشديريلمه سي نين ايلک ايللريندن بحث ائدير و شاعير فولکلور موتيولري ايله تاريخي فاکتلاري علاقه لنديرميشدير. تنقيدچيني راضي سالمايان ايسه معلومدور: باکي نين ياد ائلليلر طرفيندن ايشغالي نين و ايشغالچي چار ژئنئرالي نين قتله يئتيريلمه سي نين قلمه آلينماسي. 

قئيد ائتمک لازيمدير کي، «اسلان قاياسي» بو گون ده روس ديلينه ترجومه اولونماييب. بس سکوسيريئو نه يه ايستيناد ائتميشدير؟ البتته، س.وورغونون «قلم دوستلارينين» معلوماتينا. 

شاعير بورادا روسيياني تمثيل ائدن ايکي صورت ياراديب. بونلاردان بيري ژئنئرال سيسيانوو، ديگري سيراوي روس عسگريدير. 

سيسيانوو تاريخي شخصيتدير. قافقازي، او جومله دن آذربايجاني ايشغال ائتميش روس قوشونلاري نين کومانداني اولموشدور. 1806-جي ايلده باکي شهرينده قتله يئتيريلميشدير. شاعير اونون سيماسيندا چارين موستملکه چيليک سيياستيني حياتا کئچيرن، آذربايجانا يوخاريدان، محض قارتچي گؤزو ايله باخان، اؤزوندن راضي و البتته کي، ايشغالچي بير ژئنئرال اوبرازي ياراديب. او، حوسئين قولو خانا بئله بير اولتيماتوم گؤندرير: 

باکي نين حاکيمي حوسئين قولو خان  

سحر، يوخوسوندان آييلان زامان  

بوتون دؤولتيني، بوتون واريني، 

شهر قالاسي نين اؤز آچاريني 

کنياز سيسيانووا تسليم وئرمه لي!  

يوخسا، اوردوموزون داغيدان الي  

سيزين ده اؤلکه ني يانديراجاقدير، 

يئرده پادشاهلارين دئديگي حاقدير.  

بو اولتيماتوم روس چاري نين ايشغالچيليق سيياستيني آشکار عکس ائتديرير. چارين پلانيندا تکجه باکي دئييل، بوتون آذربايجان، بوتون قافقاز «بؤيوک روسييا»يا تابع اولماليدير. عکس حالدا باشقا اؤلکه لر کيمي، آذربايجان دا اودلارا قالاناجاقدير. 

نه ياخشي کي، بوتون روسييا بئله دوشونمور. بو باخيمدان پوئمادا روس عسگري صورتي ماراق دوغورور. قارموندا قملي هاوالار چالان بو عسگر باشقا جور دوشونور: 

درديني سؤيله يير اؤتن ديللر: 

«من نييه گلميشم بو ياد ائللره؟»  

عسگرين دوشونجه لرينده روسييانين ايشغالچيليق سيياستينه قارشي اعتيراض نيدالاري ايفاده اولونوب. س.وورغون پوئمادا آسلان اوبرازيني سئوه رک ياراديب. آسلان دوغما خالقينا باغليدير، خالق دا اونو سئوير. کنياز سيسيانووون قوشونلاري باکيني موحاصيره يه آلاندا جاماعات اوزونو آسلانا توتور: 

تئز چاغيرين آسلاني،  

ييغسين ائلي، اوباني... 

آسلان اؤز وطني نين آزادليغيني هر شئيدن اوستون توتور. ائله بونا گؤره ده شهرين آچاريني سيسيانووا تقديم ائدرکن خنجري اونون کؤکسونه سانجير: 

آل! - دئيير - پاييني، سوروشما ندير - 

چارا «قوللاريندان» ايلک هدييه دير...  

شاعير ايسه اؤز قهرماني نين شوجاعتيني بئله سجيييلنديرير:  

آلقيش تاريخده کي  او شانلي گونه!  

بو ميصراعلار آذربايجانين اؤز موستقيلليگيني آسانليقلا وئرمه ديگينه، بو يولدا قانلار تؤکولدويونه ايشاره دير. 

قئيد ائتديگيميز کيمي، س.وورغون «اسلان قاياسي» پوئماسيني دا «آذربایجان» ائپوپئياسينا داخيل ائتمه ييب. اليازمادا «اسلان قاياسي»نين سون حيصه سي ديقتي جلب ائدير. بو حيصه ني، شاعير اؤزو قئيد ائتمه سه  ده، پوئمانين ائپيلوقو (نمایشین سون بولومو) حساب ائتمک اولار. س.وورغون همين پارچاني چاپ ائتديرمه ييب. شاعيرين يئددي جيلدليک «اثرلري» نين اوچونجو جيلدي نين «ایضاحلار و شرحلر» بؤلمه سينده پوئمانين اوللر چاپ اولونماميش 12 بندي وئريليب، 6 بند ايسه يئنه «ايشيق اوزو» گؤرمه ييب. 

پوئمانين حاقيندا دانيشديغيميز حيصه سينده باکي شهري چار اوردوسو طرفيندن ايشغال اولوندوقدان سونرا، يعني آذربايجانين شيمال حيصه سي روسييايا بيرلشديريلديکدن سونرا بورادا باش وئرن محروميتلر، تالانلار اوخوجويا چاتديريلير. «جوت باشلي قارتالين بايراغي» يوردوموزون اوستونده تيتره يندن سونرا آذربايجان کندليسي نين خيرماني بوشالدي، آشيغين سازي آغلادي، ايپگيميز، نئفتيميز روسييايا داشيندي. شاعير بو پارچادا آذربايجان روسييانين موستملکه سينه چئوريلندن سونرا ادبياتيميزين و ديليميزين تضييقلره معروض قالديغيني، اؤلکه نين ثروتلري نين داشينديغيني اورک آغريسي ايله قلمه آليب. 

تر ايچدي، قان اوددو موتال پاپاقلار،  

سون دانا، سون چووال گئتدي وئرگييه... 

باغلاندي قاپيلار، سؤندو اوجاقلار،  

قاريلار، قوجالار يالواردي گؤيه... 

او گوندن تيتره دي يوردون اوستونده 

جوت باشلي قارتالين قانلي بايراغي.  

تاريخين دوغدوغو او قارا گونده 

بؤيوک بير اؤلکه نين سؤندو چيراغي.  

«اسلان قاياسي» پوئماسي يوکسک وطنداشليق مؤوقعييندن قلمه آلينيب. بورادا آذربايجان خالقينا، اونون عادت-عنعنه لرينه، تاريخي آبيده لرينه، حتّی خالقين ياراتديغي افسانه لره بؤيوک محبت دويولور. اثرده يورد سئوگيسي، تورپاق تعصوبو گوجلو وئريليب.  

سئل اولسا دا قانيميز 

قوربان اولسون جانيميز 

بو سونبوللو چؤللره، 

بو مئهريبان ائللره.  

بئله ليکله، «اسلان قاياسي» بو گونوموزله سسلشن صنعت نومونه سي کيمي ديقتي جلب ائدير. قئيد ائدک کي، صمد وورغونون لاتين قرافيکاسي ايله نشر اولونموش بئش جيلدليک «سئچيلميش اثرلري»نين اوچونجو جيلدينده پوئما بوتؤولوکده اوخوجولارا تقديم ائديليب.  

       

عاديل خان بايراموو، 

کوچوره ن: علی دهقانی آذر